Britanya İmparatorluğu'nun köleliği resmen kaldırmasından 40 yıl sonra, Liverpool merkezli Sandbach, Tinne and Company adlı şirketin Guyana'ya Afrikalı köle taşımacılığına devam ettiği ortaya çıktı. 1847 tarihli bir mektup, şirketin bu yasa dışı faaliyeti, devletten tazminat aldıktan sonra bile sürdürdüğünü gösteriyor. Yeni yayımlanan bir kitap, bu iddiayı arşiv belgeleriyle kanıtlıyor.
Mektup ve tazminat skandalı
Kitapta yer alan mektup, Sandbach, Tinne and Company'nin Liverpool ofisine gönderilen bir yazışma. Bu mektup, şirketin köle ticaretini yasaklandıktan sonra bile nasıl organize ettiğini ayrıntılarıyla anlatıyor. Mektubun tarihi 1847, yani Britanya'nın köleliği kaldırmasından (1833) tam 14 yıl sonra. Ancak araştırmacılar, şirketin bu faaliyeti 1870'lere kadar sürdürdüğünü belirtiyor. Bu da, köleliğin kaldırılmasından yaklaşık 40 yıl sonrasına denk geliyor.
Daha da çarpıcı olan, Sandbach, Tinne and Company'nin, köle sahiplerine verilen tazminat fonlarından faydalanmış olması. Britanya hükümeti, 1833 Köleliğin Kaldırılması Yasası ile köle sahiplerine yaklaşık 20 milyon sterlin tazminat ödemişti. Bu meblağ, o dönemin milli bütçesinin önemli bir kısmını oluşturuyordu. Şirket, bu tazminatı alarak köle ticaretine devam ettiğini gizlemişti. Kitabın yazarı, bu durumun Britanya'nın sömürgecilik tarihindeki ikiyüzlülüğü gözler önüne serdiğini vurguluyor.
Guyana, o dönemde Britanya Guyanası olarak biliniyordu ve şeker plantasyonlarıyla ünlüydü. Köle emeği, bu plantasyonların kârlılığının temelini oluşturuyordu. Yasak sonrasında bile, bazı şirketler bu kârlı ticareti gizlice sürdürdü. Sandbach, Tinne and Company de bunlardan biriydi. Mektupta, kölelerin nasıl satın alındığı, nakledildiği ve Guyana'daki plantasyonlara dağıtıldığı anlatılıyor.
Küresel boyut ve tarihsel hesaplaşma
Bu olay, yalnızca Britanya'nın değil, tüm Avrupa'nın sömürgecilik geçmişiyle yüzleşmesi açısından önemli bir örnek. Köle ticareti, 19. yüzyılda yasaklanmasına rağmen, pratikte uzun süre devam etti. Özellikle Karayipler ve Güney Amerika'daki plantasyon ekonomileri, köle emeğine bağımlıydı. Britanya'nın köleliği kaldırması, ahlaki bir zafer olarak sunulsa da, ekonomik çıkarlar bu zaferi gölgeledi.
Son yıllarda, Britanya'da ve diğer Avrupa ülkelerinde, sömürgecilik geçmişiyle hesaplaşma çağrıları artıyor. Heykellerin kaldırılması, üniversitelerin isim değişiklikleri ve tazminat tartışmaları bu kapsamda değerlendiriliyor. Sandbach, Tinne and Company örneği, bu hesaplaşmanın ne kadar derin olması gerektiğini gösteriyor. Şirketin tazminat alması, aynı zamanda o dönemdeki ırkçı ekonomik sistemin kurumsallaşmış yapısını da ortaya koyuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu tarihsel olay, doğrudan Türkiye'yi ilgilendirmese de, küresel sömürgecilik ve köle ticareti mirası açısından önemli dersler içeriyor. Türkiye, Afrika kıtasıyla artan ekonomik ve siyasi ilişkileri çerçevesinde, bu tür tarihsel adaletsizliklerin günümüzdeki yansımalarını dikkate almalıdır. Ayrıca, uluslararası arenada sömürgecilik karşıtı söylemlerin güçlendiği bir dönemde, Türkiye'nin Afrika ile ilişkilerinde eşit ortaklık vurgusu yapması, bu tür tartışmalarda yapıcı bir rol üstlenmesine katkı sağlayabilir. Bu haber, tarihsel adaletsizliklerin günümüzde hâlâ tartışıldığını hatırlatması açısından da önemlidir.
