İskoçya, 2016’daki Brexit referandumunda yüzde 62’yle AB’de kalmayı tercih etmesine rağmen Birleşik Krallık’tan ayrılma kararının bedelini ağır ödedi. Oylamadan bu yana geçen on yıl, İskoç siyasetini kökünden değiştirdi: bağımsızlık desteği yüzde 50’nin üzerine çıkarken, İskoç Ulusal Partisi (SNP) art arda seçim zaferleri kazandı. Eski parti liderlerine göre, Brexit sadece İngiltere’nin AB’den kopuşu değil, İskoçya’nın Birleşik Krallık içindeki konumunu sorgulayan bir dönüm noktası oldu. Peki Brexit, İskoçya’nın siyasi haritasını nasıl bu denli değiştirdi? İşte bu sorunun cevabı, referandumda yenilgiye uğrayan İskoç seçmenlerin tercihleriyle başlıyor.
Referandum sonrası İskoç siyasetinde deprem
2014’teki bağımsızlık referandumunda yüzde 55’le ‘hayır’ oyu veren İskoçya, 2016 Brexit oylamasında ezici bir ‘kalma’ tercihi yaptı. Ancak İngiltere’nin AB’den ayrılması, İskoçların Londra’ya olan güvenini sarstı. Eski SNP lideri Alex Salmond, “Brexit, İskoçya’nın AB’de kalma iradesinin görmezden gelindiği bir an oldu. Bu, bağımsızlık kampanyasını canlandırdı” dedi. Gerçekten de, 2014’ten sonra durgunlaşan bağımsızlık talebi, Brexit sonrası yükselişe geçti. YouGov anketlerine göre, bağımsızlık desteği 2020’de yüzde 58’e ulaştı ve bugün hâlâ yüzde 50 civarında seyrediyor.
Brexit’in etkisi sadece bağımsızlıkla sınırlı değil. İskoç Muhafazakâr Partisi, Brexit sürecinde AB yanlısı İskoç seçmenler arasında popülaritesini kaybetti. 2017’de 13 milletvekili çıkaran parti, 2024 genel seçimlerinde sadece 5 sandalye kazanabildi. Öte yandan, SNP 2015’te İskoçya’da 56 milletvekiliyle Westminster’da domine ederken, 2024’te bu sayı 48’e geriledi. Ancak parti, İskoç parlamentosunda hâlâ en büyük güç. Eski İskoç Başbakanı ve SNP lideri Nicola Sturgeon, “Brexit, İskoçya’nın kendi geleceğini belirleme hakkını daha acil hâle getirdi. Biz AB’ye dönmek istiyoruz, ancak bu ancak bağımsız bir ülke olarak mümkün” ifadelerini kullandı.
Brexit’in bölgesel ve küresel boyutu
İskoçya’nın Brexit sonrası siyasi dönüşümü, Birleşik Krallık’ın anayasal yapısını sorgulatıyor. Eski Başbakan Gordon Brown, “Brexit, Birleşik Krallık’ın dört ulusu arasındaki bağları zayıflattı. İskoçya’nın AB’ye dönme arzusu, Londra’nın merkezîleşme politikalarıyla çelişiyor” dedi. Özellikle, 2021’de yürürlüğe giren Birleşik Krallık İç Pazar Yasası, İskoçya’nın kendi ticaret politikasını belirlemesini kısıtlarken, bağımsızlık tartışmalarını körükledi.
Küresel ölçekte, İskoçya’nın bağımsızlık yanlısı duruşu, diğer bölgesel hareketler için ilham kaynağı oluyor. Katalonya, Bask Bölgesi ve Flandre gibi bölgelerdeki ayrılıkçı gruplar, İskoçya’nın AB üyeliği perspektifini model alıyor. Ancak AB yetkilileri, bağımsız bir İskoçya’nın otomatik üyeliğe sahip olmayacağını vurguluyor. Yine de, Brexit’in sağladığı en önemli küresel ders, bir referandumun sadece bir karar değil, uzun vadeli siyasi dönüşümleri tetikleyebileceği.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İskoçya’nın bağımsızlık arayışı, Birleşik Krallık’ın dağılma riskini gündeme getirirken, Türkiye’nin merkezî yönetim yapısı ve bölgesel politikalarla doğrudan bir bağ kurmuyor. Ancak AB üyelik perspektifi, Türkiye için önemli bir çıkarım sunuyor: Brexit sonrası İskoçya’nın AB’ye dönme arzusu, AB’nin genişleme politikalarının hâlâ cazip olduğunu gösteriyor. Türkiye’nin AB üyelik süreci durağanlaşmış olsa da, İskoçya’nın yeniden üyelik hedefi, bloğun gelecekteki genişleme dinamiklerini etkileyebilir. Ayrıca, İskoç bağımsızlık referandumu, referandum yoluyla toprak bütünlüğünün sorgulanmasının bölgesel istikrarsızlık yaratabileceği konusunda bir uyarı niteliği taşıyor. Türkiye, sınır aşan sular ve Kıbrıs gibi konularda benzer tartışmalarla karşılaştığından, bu tür süreçlerin diplomasiyle yönetilmesi gerektiğini teyit ediyor.
