Birleşmiş Milletler (BM) insan hakları uzmanları, Afganistan’da Taliban yönetiminin ahlak polisi olarak bilinen “Erdemin Yaygınlaştırılması ve Kötülüğün Önlenmesi Bakanlığı”na bağlı güçlerin kadınlara yönelik sert müdahalelerini kınayan bir açıklama yayımladı. Uzmanlar, kadınların kıyafet kurallarını ihlal ettikleri gerekçesiyle gözaltına alınmasının “derin endişe verici” olduğunu ve bu uygulamaların “keyfi ve hukuka aykırı gözaltı” anlamına gelebileceğini belirtti. Açıklamada, bu tür uygulamaların kadınların ifade özgürlüğü ve cinsiyet ayrımcılığına maruz kalmama haklarını ihlal ettiği vurgulandı.
Gelişmenin Arka Planı
Afganistan’da Taliban’ın Ağustos 2021’de yeniden iktidara gelmesinin ardından kadın hakları alanında ciddi gerilemeler yaşanıyor. Taliban yönetimi, kadınların eğitim, çalışma ve kamusal alana katılımını büyük ölçüde kısıtlayan kararnameler yayımladı. Bu çerçevede, kadınların başörtüsü dahil kıyafetlerinin belirli kurallara uygun olması zorunlu kılındı ve bu kuralları denetlemekle görevli ahlak polisi birimleri aktif olarak sahada yer almaya başladı.
BM raporlarına göre, 2023 yılı boyunca ahlak polisi tarafından binlerce kadın kıyafet ihlali gerekçesiyle uyarıldı veya gözaltına alındı. Gözaltına alınan kadınların bir kısmı, aileleriyle iletişim kurmalarına izin verilmeden saatlerce karakollarda tutuldu. Uzmanlar, bu uygulamaların uluslararası hukuk kapsamında yasaklanan keyfi gözaltı ve işkence yasağı gibi temel ilkeleri ihlal ettiğini ifade ediyor.
Taliban yetkilileri ise bu tür müdahalelerin “ahlaki çöküntüyü önlemek” için gerekli olduğunu savunuyor. Ancak BM ve diğer uluslararası kuruluşlar, bu politikaların sistematik bir cinsiyet ayrımcılığına dönüştüğü ve insanlığa karşı suç teşkil edebileceği uyarısında bulunuyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Afganistan’daki kadın hakları ihlalleri sadece ülke içinde değil, bölgesel ve küresel düzeyde de yankı buluyor. Komşu ülkeler Pakistan, İran ve Orta Asya cumhuriyetleri, Taliban yönetiminin istikrarsızlığı artırabileceğinden endişe ediyor. Özellikle Pakistan, Afganistan’daki durumun kendi topraklarına sığınmacı akışını tetikleyebileceğini belirtiyor.
Uluslararası toplum, Taliban yönetimini tanımama konusunda büyük ölçüde birleşmiş durumda. BM Güvenlik Konseyi, Afganistan’daki insan hakları durumunu düzenli olarak ele alıyor ve Taliban’a yaptırımlar uygulanıyor. AB ve ABD, insani yardımı devam ettirirken Taliban’ın kadın hakları konusunda somut adımlar atmaması halinde bu yardımın kesilebileceği uyarısında bulunuyor.
Ancak Çin, Rusya ve bazı bölgesel aktörler, Taliban ile diplomatik ve ekonomik ilişkileri sürdürmeye çalışıyor. Bu durum, uluslararası toplumun Afganistan politikasında bir bölünmeye işaret ediyor. Uzmanlar, kadın hakları ihlallerinin küresel bir insan hakları krizi olduğunu ve tüm ülkelerin bu konuda ortak bir duruş sergilemesi gerektiğini vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Afganistan’da istikrarın sağlanmasına ve insani yardıma önem veren ülkeler arasında yer alıyor. Ancak Ankara, Taliban yönetimini tanımamakla birlikte diplomatik temasları sürdürüyor. Kadın hakları konusundaki bu gelişmeler, Türkiye’nin hem uluslararası itibarı hem de İslam dünyasındaki konumu açısından hassas bir dengeyi yönetmesini gerektiriyor. Türkiye, bir yandan insan hakları ihlallerini kınarken, diğer yandan Afgan halkına yardım elini uzatma politikasını sürdürebilmek için esnek bir diplomasi izliyor. Bölgesel güvenlik açısından, Afganistan’daki istikrarsızlık Türkiye’ye yönelik düzensiz göç akışını artırabileceği gibi, terör örgütlerinin yeniden güçlenmesine de zemin hazırlayabilir. Bu nedenle Ankara, Afganistan’daki gelişmeleri yakından takip etmekte ve BM nezdindeki girişimleri desteklemektedir.
