Dünya, artan iklim şokları, çatışmalar, küresel yakıt krizi, yükselen faiz oranları ve bağışçı ülkelerin yardım kesintileri nedeniyle gıda krizlerine karşı hazırlıksız yakalanıyor. Uzmanlar, ABD'nin öncülük ettiği yardım kesintilerinin Birleşmiş Milletler gıda ajanslarının (özellikle Dünya Gıda Programı - WFP) operasyonlarını daralttığını ve milyonlarca insanın açlık riskiyle karşı karşıya olduğunu belirtiyor. Yüksek gıda fiyatlarıyla mücadele eden ülkelerde, insani yardım kuruluşları artık daha az kişiye ulaşabiliyor.
Artan Krizler ve Azalan Kaynaklar
Küresel gıda güvenliği, son yıllarda üst üste gelen şoklarla sarsıldı. Kovid-19 salgınının yarattığı ekonomik tahribat, Rusya-Ukrayna savaşının tahıl ve gübre tedarik zincirlerini vurması, iklim değişikliğinin neden olduğu kuraklık ve seller, gıda üretimini ve dağıtımını olumsuz etkiledi. Bu durum, özellikle Afrika, Orta Doğu ve Asya'nın yoksul bölgelerinde gıda fiyatlarının rekor seviyelere çıkmasına neden oldu.
Bir yandan da küresel ekonomideki yavaşlama ve enflasyonla mücadele için merkez bankalarının faiz oranlarını artırması, gelişmekte olan ülkelerin borç yükünü ağırlaştırdı. Bu ülkeler, hem artan gıda ithalat faturasını hem de borç geri ödemelerini karşılamakta zorlanıyor. Dolayısıyla, insani yardıma olan ihtiyaç her zamankinden daha fazla.
Ancak tam bu noktada, geleneksel bağışçı ülkelerden gelen fonlarda ciddi bir düşüş yaşanıyor. ABD, uzun yıllardır dünyanın en büyük insani yardım bağışçısı konumunda. Fakat son dönemde ABD Kongresi'nde yapılan bütçe görüşmelerinde, dış yardımlara ayrılan payın azaltılması yönünde adımlar atıldı. Bu kesintiler, doğrudan BM Dünya Gıda Programı'nı (WFP) vurdu. WFP, halihazırda dünya genelinde 150 milyondan fazla insana yardım ulaştırıyor; ancak fon eksikliği nedeniyle bazı ülkelerde tayınları azaltmak veya programları askıya almak zorunda kaldı.
Küresel Etkiler ve Gelecek Perspektifi
Uzmanlar, bu kesintilerin sadece açlıkla mücadeleyi değil, aynı zamanda küresel istikrarı da tehdit ettiğini vurguluyor. Gıda güvensizliği, toplumsal huzursuzlukları, göç hareketlerini ve çatışmaları körükleyebilir. Örneğin, 2022'de Sri Lanka'da yaşanan ekonomik kriz ve ardından gelen protestolar, gıda ve yakıt kıtlığının siyasi istikrarsızlığa nasıl yol açabileceğini gösterdi. Benzer şekilde, Sahra Altı Afrika'da ve Yemen gibi savaş bölgelerinde, insani yardımın kesilmesi durumunda büyük bir insani felaket yaşanabilir.
WFP ve diğer BM kuruluşları, bağışçı ülkelere çağrıda bulunarak, fonların artırılmasını ve esnek kullanılmasını talep ediyor. Ancak birçok ülke, kendi iç ekonomik sorunları ve artan savunma harcamaları nedeniyle dış yardımları kısmak zorunda kalıyor. Bu durum, çok taraflı insani yardım sisteminin sürdürülebilirliği konusunda soru işaretleri yaratıyor.
Öte yandan, özel sektör ve hayırsever kuruluşların katkıları artıyor olsa da, kamu fonlarının yerini doldurmakta yetersiz kalıyor. Uluslararası toplumun, gıda krizlerine karşı daha dirençli bir küresel sistem kurması gerekiyor. Bu, sadece acil yardım değil, aynı zamanda tarımsal üretimin desteklenmesi, iklim değişikliğine uyum ve sosyal koruma ağlarının güçlendirilmesini içeriyor.
Ancak mevcut tablo, dünyanın bu konuda 'kör' ve hazırlıksız olduğunu gösteriyor. Önümüzdeki aylarda, eğer ek fon sağlanmazsa, WFP'nin daha fazla ülkede operasyonlarını küçültmesi bekleniyor. Bu da milyonlarca insanın hayatını kaybetmesine veya ciddi sağlık sorunları yaşamasına neden olabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, coğrafi konumu itibarıyla hem gıda krizlerinden etkilenen bölgelere komşu hem de küresel insani yardım faaliyetlerinde aktif bir aktör. ABD'nin yardım kesintileri ve BM kuruluşlarının fon sıkıntısı, Türkiye'nin Suriye, Irak, Afrika ve Orta Asya'daki insani yardım operasyonlarını dolaylı olarak etkileyebilir. Türkiye, halihazırda dünyanın en cömert insani yardım bağışçılarından biri ve mültecilere ev sahipliği yapıyor. Küresel yardım sistemindeki daralma, Türkiye'nin üzerindeki yükü artırabilir ve bölgesel istikrarsızlığı derinleştirebilir. Ayrıca, artan gıda fiyatları Türkiye'nin enflasyonla mücadelesini zorlaştırabilir. Bu nedenle, Türkiye'nin hem ulusal gıda güvenliğini güçlendirmesi hem de bölgesel insani yardım kapasitesini artırması kritik önem taşıyor.
