Almanya Şansölyesi Friedrich Merz ve Fransa Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, bu hafta düzenlenecek Batı Balkanlar Zirvesi öncesinde Avrupa Birliği'nin genişleme sürecini canlandırmak için ortak bir girişim başlattı. İki lider, AB'ye katılım müzakerelerinde 'kademeli entegrasyon' olarak adlandırılan yeni bir yaklaşım benimsenmesini öneriyor. Bu plan, aday ülkelerin müzakere sürecinin tamamlanmasını beklemeden, belirli alanlarda AB müktesebatına uyum sağladıkça aşamalı olarak Birliğin bazı politikalarına ve fonlarına erişimini öngörüyor. 'Yapı taşları' (building blocks) olarak adlandırılan bu model, özellikle uzun yıllardır müzakereleri sürüncemede kalan Batı Balkan ülkeleri için bir umut ışığı olarak değerlendiriliyor.
Yeni modelin ayrıntıları ve arka planı
Merz ve Macron'un önerdiği 'kademeli entegrasyon' planı, aday ülkelerin AB üyeliği için gerekli tüm reformları tamamlamasını beklemeden, belirli fasıllarda kaydettikleri ilerleme ölçüsünde AB kurumlarına ve politikalarına katılımını sağlamayı hedefliyor. Örneğin, aday ülke hukukun üstünlüğü ve yargı reformu gibi temel alanlarda ilerleme kaydederse, AB'nin adalet ve içişleri politikalarına kısmen dahil olabilecek; ekonomik kriterleri karşılarsa Tek Pazar'ın bazı unsurlarına erişebilecek. Plan, aynı zamanda AB fonlarına aşamalı erişim ve AB zirvelerine gözlemci statüsünde katılım gibi unsurlar da içeriyor. Bu yaklaşım, 2000'li yılların başında Türkiye için de tartışılan 'imtiyazlı ortaklık' modelini akıllara getirse de, yetkililer bunun nihai hedef olarak tam üyeliği koruduğunu vurguluyor. Girişim, özellikle Sırbistan, Karadağ, Arnavutluk, Kuzey Makedonya ve Bosna-Hersek gibi Batı Balkan ülkelerindeki tıkanmış müzakereleri canlandırmayı amaçlıyor. Bölge ülkeleri, Rusya ve Çin'in artan nüfuzu karşısında AB'nin somut adımlar atmasını bekliyor.
'Balkan usulü' genişleme: Bölgesel ve küresel boyut
Almanya ve Fransa'nın bu hamlesi, AB'nin genişleme politikasında bir paradigma değişikliğine işaret ediyor. Rusya'nın Ukrayna'ya karşı savaşı, AB'yi jeopolitik önceliklerini yeniden gözden geçirmeye itti. Ukrayna ve Moldova'ya aday ülke statüsü verilmesi, Batı Balkanlar'da da benzer bir dinamik yarattı. Ancak mevcut genişleme sürecinin yavaşlığı ve reform sürecindeki tıkanıklıklar, bölge ülkelerinde hayal kırıklığına yol açıyor. Kademeli entegrasyon modeli, aday ülkelere 'kazan-kazan' dinamiği sunarak reform motivasyonunu artırmayı hedefliyor. Bu model aynı zamanda, genişleme konusunda isteksiz olan üye ülkelere de (örneğin Fransa, Hollanda) daha kontrollü bir entegrasyon süreci vaat ediyor. Uzmanlar, planın başarısının, üye ülkeler arasında mutabakat sağlanmasına ve aday ülkelerin reform kapasitesine bağlı olduğunu belirtiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, AB adaylığı uzun yıllardır askıda olan Türkiye açısından da önemli sinyaller taşıyor. Kademeli entegrasyon modeli, Türkiye'nin 2005'te başlayan ve fiilen durma noktasına gelen müzakere sürecinde yeni bir perspektif sunabilir. Türkiye, AB ile Gümrük Birliği'nin güncellenmesi, vize serbestisi ve yüksek düzeyli siyasi diyalog gibi alanlarda somut ilerleme kaydedilmesini beklerken, bu model Türkiye'nin de yararlanabileceği bir çerçeve olabilir. Ancak Türkiye'nin hukukun üstünlüğü ve temel haklar alanındaki reform eksiklikleri, bu tür bir kademeli entegrasyonun önündeki en büyük engel olarak görülüyor. AB'nin Batı Balkanlar'a odaklanması, Türkiye'nin üyelik perspektifini ikinci plana itme riski taşısa da, somut işbirliği mekanizmaları Türk dış politikası için fırsat pencereleri açabilir.
