Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği (ASEAN) dışişleri bakanları, 21-22 Temmuz'da Manila'da bir araya gelmeye hazırlanırken, örgütün Myanmar'a yönelik yaklaşımında sessiz ancak önemli bir değişim yaşanıyor. ASEAN resmi olarak 2021'de varılan ve Myanmar'daki şiddeti sona erdirmeyi hedefleyen 'beş maddeli mutabakata' bağlı kalmaya devam etse de, bazı üye ülkeler bu mutabakatı yeniden yorumlayarak farklı stratejiler izlemeye başladı. Özellikle Tayland ve Endonezya'nın öncülüğünde yürütülen 'yan pazarlık' girişimleri, askeri cunta ile silahlı direniş grupları arasında dolaylı temas kurmayı hedefliyor. Ancak bu çabalar, Myanmar'daki gerçek güç dinamiklerini göz ardı etme riski taşıyor: demokratik hareketin temsilcileri ve etnik silahlı örgütler bu süreçlerin dışında tutuluyor.
Beş maddeli mutabakatın çöküşü
ASEAN'ın Nisan 2021'de kabul ettiği beş maddeli mutabakat, şiddetin derhal durdurulması, taraflar arasında yapıcı diyalog, insani yardımın önünün açılması ve ASEAN özel elçisinin Myanmar'a erişimini öngörüyordu. Ancak Myanmar ordusunun (Tatmadaw) bu taahhütleri uygulamadaki isteksizliği, mutabakatı fiilen işlevsiz hale getirdi. Cunta lideri General Min Aung Hlaing, uluslararası baskılara rağmen iktidarını korurken, ülke genelinde iç savaş derinleşti. Bu noktada ASEAN üyeleri arasında görüş ayrılıkları belirginleşti: Tayland ve Endonezya gibi ülkeler, cuntayla daha pragmatik bir diyalog kurulması gerektiğini savunurken, Malezya ve Filipinler gibi ülkeler daha sert bir tutum alınmasından yana. Bu bölünme, ASEAN'ın Myanmar krizinde etkisiz kalmasına yol açan temel faktörlerden biri.
Tayland'ın Ağustos 2023'te başlattığı 'insani yardım diyalogu' girişimi, cunta ile silahlı etnik gruplar arasında gayriresmi görüşmeler yapılmasını sağladı. Ancak bu süreçte, seçilmiş hükümeti deviren darbeye karşı çıkan Ulusal Birlik Hükümeti (NUG) dışarıda bırakıldı. Benzer şekilde, Endonezya'nın 2023-2024 döneminde ASEAN dönem başkanı olarak yürüttüğü 'kriket diplomasisi', doğrudan temas yerine cuntaya baskı yapmayı hedefliyordu ancak somut bir ilerleme kaydedilemedi. Analistler, bu tür yan pazarlıkların, cuntayı meşrulaştırma riski taşıdığı ve Myanmar halkının demokrasi talebini görmezden geldiği uyarısında bulunuyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Myanmar'daki istikrarsızlık, sadece Güneydoğu Asya için değil, küresel güç mücadelesi açısından da kritik bir öneme sahip. Çin, Myanmar'da cuntayla yakın ilişkilerini sürdürürken, Hindiçin Yarımadası'ndaki nüfuzunu genişletmek için insani yardım koridorları ve altyapı projelerini kullanıyor. ABD ise demokrasi yanlısı güçlere verdiği destekle Çin'in etkisini dengelemeye çalışıyor ancak tutarlı bir politikadan yoksun. ASEAN içindeki bu bölünmüşlük, bölge dışı aktörlerin Myanmar'da kendi çıkarları doğrultusunda manevra yapmasına alan açıyor. Örneğin Tayland'ın cuntayla işbirliği, Çin'in Kuşak ve Yol projeleriyle uyumlu bir şekilde ilerlerken, Endonezya ve Malezya'nın daha eleştirel tutumu Washington'ın pozisyonuna yaklaşıyor. Bu durum, ASEAN'ın merkezi rolünü zayıflatarak bölgede güç boşluğu yaratıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Myanmar krizinde resmi olarak ASEAN'ın beş maddeli mutabakatını desteklemekle birlikte, doğrudan bir arabuluculuk rolü üstlenmiyor. Ancak Ankara'nın İnsani Diplomasi vizyonu kapsamında Myanmar'daki Müslüman Rohingya azınlığına yönelik insani yardımları, Türkiye'yi bölgede saygın bir aktör haline getiriyor. ASEAN'ın yan pazarlıklarının cuntayı meşrulaştırma riski, Rohingya'ya yönelik baskıların derinleşmesine yol açabilir. Bu da Türkiye'nin insani yardım stratejisini sekteye uğratabilir. Ayrıca, Çin'in Myanmar'daki artan etkisi, Türkiye'nin Orta Asya'daki nüfuz alanlarıyla rekabet eden bir jeopolitik denklemin parçası. Bu nedenle Ankara'nın, ASEAN içindeki bölünmeleri yakından izleyerek, Rohingya'nın durumu ve bölgesel istikrar konusunda proaktif adımlar atması gerekiyor.
