ABD ile İran arasında varılan ya da varılması beklenen bir anlaşma, iki ülke arasındaki çatışmanın sonu anlamına gelmeyebilir. Uzmanlara göre, bu tür bir mutabakat ancak düşmanlıkların sonunun başlangıcı olabilir. Zira taraflar, daha avantajlı şartlar elde etme umuduyla yeniden çatışmaya girebilir. Özellikle ekonomi ve yaptırımlar üzerine odaklanan bu süreç, küresel petrol piyasalarını ve Türkiye gibi bölge ülkelerini doğrudan etkileme potansiyeli taşıyor.
Arka plan: Yaptırımlar ve müzakereler
ABD'nin İran'a yönelik yaptırımları, 2015 nükleer anlaşmasından (JCPOA) çekilmesinin ardından yeniden sertleşti. Trump yönetiminin "maksimum baskı" politikası, İran'ın petrol ihracatını neredeyse sıfırlayarak ülke ekonomisini ciddi şekilde etkiledi. Biden döneminde ise müzakereler yeniden başladı, ancak henüz kapsamlı bir anlaşmaya varılamadı. İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırması ve ABD'nin yeni yaptırımlar eklemesi, tansiyonu sürekli yüksek tutuyor. Her iki taraf da kitle imha silahları ve bölgesel nüfuz gibi konularda taviz vermeye yanaşmıyor. Araştırmacılar, anlaşmanın sadece ekonomik bir rahatlama sağlayacağını ancak stratejik çatışmaların süreceğini belirtiyor.
Örneğin, İran'ın nükleer programı üzerindeki kısıtlamalar karşılığında yaptırımların kaldırılması gündemde. Ancak Tahran yönetimi, ABD'nin güvenilirliğine şüpheyle yaklaşıyor. Washington ise İran'ın bölgesel milis gruplara verdiği desteğin sona ermesini istiyor. Kısacası, mevcut çatışma alanları o kadar geniş ki, kısmi bir anlaşma bile kalıcı barış getirmeye yetmiyor.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD-İran anlaşmasının bölgesel etkileri büyük olacak. İran'ın petrol ihracatının artması, küresel petrol fiyatlarını aşağı çekebilir. Suudi Arabistan ve diğer Körfez ülkeleri, İran'ın piyasaya dönüşüne sıcak bakmıyor. Ayrıca İsrail, İran'ın nükleer programına ilişkin herhangi bir anlaşmaya şiddetle karşı çıkıyor. Yemen, Suriye ve Irak'taki vekalet savaşları da bu denklemde önemli rol oynuyor. Ekonomik yaptırımların hafiflemesi, İran'ın bu ülkelerdeki askeri nüfuzunu artırmasına yol açabilir.
Küresel boyutta ise ABD'nin Çin ve Rusya'ya karşı elini güçlendirmek için İran'la bir anlaşma yapmak istediği yorumları yapılıyor. Ancak anlaşmanın istikrarsız doğası, enerji piyasalarında dalgalanmaya neden oluyor. Yatırımcılar, kısa vadeli bir anlaşmanın ardından tarafların yeniden çatışmaya gireceği endişesiyle temkinli davranıyor. OPEC+ üretim kotaları da bu süreçte şekillenecek.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran'a yönelik yaptırımlar nedeniyle enerji ticaretinde sıkıntı yaşayan ülkelerden biri. Anlaşma sağlanırsa, Türkiye'nin İran'dan doğalgaz ve petrol ithalatı artabilir; bu da enerji maliyetlerini düşürerek cari açığa olumlu yansır. Ancak ABD ile İran arasındaki gerilimin yeniden tırmanması, Türkiye'yi zor durumda bırakabilir. Ankara, hem Washington'la ilişkilerini hem de Tahran'la sınır güvenliği ve enerji iş birliğini dengelemek zorunda. Ayrıca Suriye ve Irak'ta İran destekli grupların varlığı, Türkiye'nin güvenlik çıkarlarını doğrudan etkiliyor. Bu nedenle, anlaşmanın sürdürülebilir olmaması halinde Türkiye bölgesel istikrarsızlıktan en çok etkilenecek ülkelerden biri olacak.
