Afrika'nın borç krizi, kıtanın ekonomik geleceğini tehdit eden en önemli sorunlardan biri haline geldi. Pandemi sonrası artan borç yükü, küresel faiz oranlarındaki yükseliş ve emtia fiyatlarındaki dalgalanmalar, birçok Afrika ülkesini temerrüt noktasına getirdi. Şimdi, borç yükünü hafifletmek ve sürdürülebilir büyümeyi teşvik etmek için 'büyüme odaklı bir sıfırlama' önerisi tartışılıyor. Peki, bu yaklaşım krizi çözebilir mi?
Borç Krizinin Arka Planı
Afrika ülkelerinin borç sorunu yeni değil; ancak son yıllarda dramatik bir şekilde arttı. Dünya Bankası verilerine göre, Sahra Altı Afrika ülkelerinin dış borcu 2022 itibarıyla 790 milyar doları aştı. Bu borcun önemli bir kısmı Çin, özel alacaklılar ve çok taraflı kuruluşlara ait. Pandemi döneminde artan sağlık harcamaları ve ekonomik destek paketleri, borçlanmayı kaçınılmaz kıldı. Ancak, 2022'den itibaren küresel faiz oranlarındaki hızlı artış, borç servis maliyetlerini katladı.
Gana, Zambiya ve Etiyopya gibi ülkeler temerrüde düştü veya borç yapılandırma sürecine girdi. Sri Lanka'nın 2022'deki temerrüdü, benzer kırılganlıklara sahip Afrika ülkeleri için uyarı niteliğinde. Borç yükü, sağlık, eğitim ve altyapı gibi kritik kamu hizmetlerine ayrılan kaynakları da kısıtlıyor.
Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası, borç sürdürülebilirliğini sağlamak için kemer sıkma politikaları öneriyor; ancak bu politikalar genellikle sosyal huzursuzluklara yol açıyor. Öte yandan, Çin gibi büyük alacaklılar, borç yeniden yapılandırmasında çok taraflı çerçevelere sıcak bakmıyor. Bu da çözümü zorlaştırıyor.
Büyüme Odaklı 'Sıfırlama' Nedir?
Son dönemde Afrika liderleri ve ekonomistler, borç krizine yalnızca kemer sıkma ile değil, aynı zamanda büyümeyi teşvik edecek yapısal reformlarla yanıt verilmesi gerektiğini savunuyor. 'Büyüme odaklı sıfırlama' olarak adlandırılan bu yaklaşım, borçların yeniden yapılandırılmasını, ancak aynı zamanda verimliliği artıracak yatırımların korunmasını öngörüyor.
Öneriler arasında, altyapı yatırımlarına öncelik verilmesi, tarım ve imalat sanayinin canlandırılması, vergi tabanının genişletilmesi ve yolsuzlukla mücadele yer alıyor. Ayrıca, Afrika ülkelerinin borçlarının bir kısmının doğa koruma taahhütleri karşılığında silinmesini içeren 'doğa karşılığı borç takası' gibi yenilikçi finansman modelleri de gündemde.
Afrika Birliği, 2023'te kabul ettiği 'Afrika'nın Borç Stratejisi' belgesinde, borç yönetimi kapasitesinin güçlendirilmesi ve alacaklılarla daha adil müzakere mekanizmalarının oluşturulması çağrısında bulundu. Ancak, bu hedeflere ulaşmak için uluslararası toplumun işbirliği şart.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Afrika'nın borç krizi, sadece kıtayı değil, küresel finansal istikrarı da ilgilendiriyor. Afrika ülkelerinin borçlarının önemli bir kısmı özel alacaklılara ait ve bu alacaklılar arasında Çin, Hindistan ve Körfez ülkeleri bulunuyor. Borç yapılandırması süreçlerinde bu aktörlerin koordinasyonu sağlanamazsa, kriz derinleşebilir.
Öte yandan, Afrika'nın genç nüfusu ve doğal kaynakları, uzun vadeli büyüme potansiyelini artırıyor. Doğru politikalar ve adil borç çözümleri ile kıta, sürdürülebilir bir kalkınma patikasına girebilir. Ancak, mevcut borç yükü ve dış şoklar, bu potansiyeli tehdit ediyor.
Uluslararası kuruluşlar, borç krizinin çözümü için daha etkin bir küresel borç mimarisi oluşturulması gerektiğini vurguluyor. G20'nin Ortak Çerçeve girişimi sınırlı başarı sağladı; zira özel alacaklıların katılımı gönüllülük esasına bağlı.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Afrika'daki borç krizi, Türkiye'nin kıta ile artan ekonomik ve diplomatik ilişkileri açısından önem taşıyor. Türkiye, son yıllarda Afrika ülkeleriyle ticaret ve yatırım anlaşmaları imzalayarak nüfuzunu genişletiyor. Borç sıkıntısı çeken ülkelerde yaşanabilecek ekonomik istikrarsızlık, Türk müteahhitlik ve ihracat firmalarının faaliyetlerini olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, Afrika'daki borç yeniden yapılandırma süreçlerinde Çin ve Batılı alacaklılar arasındaki rekabet, Türkiye'nin denge politikasını zorlaştırabilir. Türkiye, insani diplomasi ve kalkınma yardımları ile bölgede istikrarın sağlanmasına katkı sunabilir; ancak küresel borç krizinin derinleşmesi, Türk ekonomisi için de risk oluşturur.
