Afganistan'da Taliban yönetiminin katı kurallarına karşı son günlerde düzenlenen nadir halk protestoları kanlı bir şekilde bastırıldı. Birleşmiş Milletler (BM), gösterilerde onlarca kadının gözaltına alınmasından 'derin endişe' duyduğunu açıklarken, protestocuları desteklemek için düzenlenen eylemlerde iki kişinin hayatını kaybettiği bildirildi. Olaylar, ülkenin başkenti Kabil başta olmak üzere birkaç şehirde eş zamanlı olarak gerçekleşti.
Protestoların Arka Planı ve Taliban'ın Tepkisi
Taliban'ın 2021'de yeniden iktidara gelmesinden bu yana, Afganistan'da kadın hakları konusunda ciddi kısıtlamalar uygulanıyor. Kız çocuklarının ortaokul ve lise eğitimi yasaklanırken, kadınların kamuya açık alanlarda çalışması, parklara gitmesi ve spor yapması da engelleniyor. Son olarak, kadınların evlerinin pencerelerinden bile görünmemeleri gerektiğine dair söylentiler yayılınca, başkent Kabil'de bir grup kadın sokağa çıkarak bu kararları protesto etti. Taliban güvenlik güçleri, protestocuları dağıtmak için biber gazı ve ses bombaları kullanırken, en az 20 kadını gözaltına aldı. Gösterilere destek vermek isteyen erkeklerin de katıldığı ikinci bir protestoda ise güvenlik güçlerinin ateş açması sonucu iki kişi öldü, çok sayıda kişi yaralandı.
Taliban sözcüsü Zabiullah Mücahid, yaptığı açıklamada, protestoların 'yabancı güçler tarafından kışkırtıldığını' öne sürerek, 'Afganistan İslam Emirliği'nin kanunlarına uymayanların yasal işlemle karşılaşacağını' söyledi. Ancak BM İnsan Hakları Yüksek Komiserliği Sözcüsü Ravina Shamdasani, 'bu tür barışçıl protestoların bastırılmasının kabul edilemez olduğunu' belirterek, 'kadınların ifade özgürlüğü ve barışçıl toplanma hakkının ihlal edildiğini' vurguladı. Uluslararası Af Örgütü de yaptığı açıklamada, Taliban'ı 'sistematik kadın düşmanı politikaları' nedeniyle kınadı ve gözaltına alınanların derhal serbest bırakılmasını talep etti.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Afganistan'daki kadın hakları ihlalleri, uluslararası toplumun Taliban yönetimini tanıma konusunda isteksiz davranmasına neden oluyor. Hiçbir ülke, Taliban'ı Afganistan'ın meşru yönetimi olarak tanımış değil. BM Güvenlik Konseyi, konuyu düzenli olarak gündemine alırken, ABD ve Avrupa Birliği (AB) de Taliban yönetimine yönelik yaptırımlarını sürdürüyor. Ancak bölgesel aktörlerden Pakistan, Çin ve bazı Orta Asya cumhuriyetleri, Taliban'la ekonomik ve diplomatik ilişkilerini devam ettiriyor. Özellikle Çin, Afgan madenlerine yatırım yapma konusunda Taliban'la anlaşmalar imzaladı. Bu durum, kadın hakları konusunda uluslararası toplum arasında bir bölünme yaratıyor: Bir yanda insan hakları odaklı bir yaklaşım, diğer yanda jeopolitik ve ekonomik çıkarlar.
Taliban'ın kadın politikaları, aynı zamanda bölgedeki diğer İslamcı gruplar için de bir referans noktası oluşturuyor. Pakistanlı kadın hakları aktivistleri, Taliban'ın uygulamalarının Pakistan'daki dini muhafazakarlara cesaret verdiğini ifade ediyor. Öte yandan, İran'ın Horasan bölgesinde de benzer kısıtlamalar gündeme geliyor. Uzmanlar, Afganistan'daki kadın hakları krizinin bölgesel bir insan hakları sorununa dönüşme potansiyeli taşıdığı konusunda uyarıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Afganistan'da tarihsel ve kültürel bağları olan bir ülke olarak, Taliban yönetimiyle diplomatik temaslarını sürdüren ender ülkelerden biri. Ancak bu durum, Türkiye'nin kadın hakları konusundaki uluslararası pozisyonuyla çelişebilir. Türkiye, BM nezdinde kadın haklarını savunan bir ülke olarak bilinirken, Taliban'ın kadın politikalarına karşı daha net bir tavır alması beklenebilir. Öte yandan, Türkiye'nin Kabil'deki büyükelçiliği ve insani yardım faaliyetleri devam ediyor. Bu protestolar, Türk dış politikasının Afrika ve Orta Doğu'da insan hakları-ticaret dengesini nasıl kuracağına dair bir test niteliği taşıyor. Türkiye'nin, Taliban yönetimiyle diyaloğu sürdürürken, kadın hakları konusunda somut adımlar atılması için baskı yapması, uluslararası itibarı açısından önemli. Ayrıca, Afganistan'daki istikrarsızlık, düzensiz göç yollarını etkileyebileceğinden, Türkiye'nin güvenliği açısından da yakından takip edilmesi gereken bir gelişme.
