Afganistan'da Taliban'ın 2021 yılında yeniden iktidara gelmesinin ardından kız çocuklarının ortaokul ve üniversiteye gitmesi yasaklandı, kadınlar resmi iş gücünün büyük kısmından dışlandı ve günlük yaşamlarına kapsamlı kısıtlamalar getirildi. Ancak aynı dönemde, kadınlara ait işletmelerin sayısında kayda değer bir artış yaşanıyor. Bu çelişkili durum, Taliban yönetiminin katı politikalarına rağmen kadınların ekonomik alanda nasıl varlık gösterdiğini sorgulatıyor.
Kadın girişimciliğinin yükselişinin arka planı
Afganistan Ticaret ve Sanayi Odası verilerine göre, 2021 sonrası dönemde kadınlara ait kayıtlı işletme sayısı yaklaşık %30 oranında arttı. Bu işletmelerin çoğu, evden yürütülen küçük ölçekli girişimlerden oluşuyor; el işi ürünleri, yemek yapımı, terzilik ve eğitim gibi alanlarda faaliyet gösteriyor. Kadınların resmi sektörde çalışması büyük ölçüde yasaklandığı için, birçok kadın geçimini sağlamak amacıyla kendi işini kurmak zorunda kaldı.
Taliban yönetimi, kadınların çalışmasına getirdiği kısıtlamalara rağmen, kadın girişimciliğine tamamen karşı değil. Yetkililer, kadınların 'iflet ve İslami kurallar çerçevesinde' çalışmasına izin verilebileceğini belirtiyor. Ancak uygulamada, kadınların iş yeri açması veya işletme ruhsatı alması için erkek bir vasi (mahrem) bulundurması şartı aranıyor. Bu da kadın girişimcilerin bağımsızlığını sınırlıyor.
Uluslararası kuruluşlar da kadın girişimciliğini desteklemek için çaba gösteriyor. Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) ve Dünya Bankası gibi kurumlar, Afgan kadınlara mikro kredi ve eğitim desteği sağlıyor. Ancak bu programların etkinliği, Taliban'ın kadın yardım kuruluşlarında çalışmasını yasaklamasıyla sınırlanmış durumda.
Bölgesel ve küresel boyut
Afganistan'daki kadın girişimciliği, sadece ekonomik bir olgu değil, aynı zamanda toplumsal bir direniş biçimi olarak da değerlendiriliyor. Kadınlar, evlerinden çıkmadan internet üzerinden iş yaparak, hem geçimlerini sağlıyor hem de Taliban'ın dayattığı toplumsal normlara karşı sessiz bir mücadele veriyor. Özellikle sosyal medya ve e-ticaret platformları, kadın girişimcilerin ürünlerini pazarlaması için önemli bir araç haline geldi.
Bölgesel olarak, Afgan kadınların bu durumu komşu ülkelerden de dikkat çekiyor. Pakistan ve İran'da benzer kısıtlamalar altında yaşayan kadınlar, Afgan kadınların girişimcilik hikayelerinden ilham alıyor. Küresel düzeyde ise, Afgan kadınlarının bu direnci, uluslararası toplumun Taliban ile angajman politikalarını yeniden değerlendirmesine neden olabilir.
Ancak, kadın girişimciliğindeki artışa rağmen, Afganistan'da kadınların ekonomik durumu oldukça kırılgan. İşletmelerin çoğu kayıt dışı ve sürdürülebilir değil. Ayrıca, Taliban'ın getirdiği seyahat kısıtlamaları, kadın girişimcilerin tedarik zincirine erişimini ve müşteri bulmasını zorlaştırıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Afganistan'da istikrarın sağlanması ve insani krizin hafifletilmesi için aktif bir rol oynamaktadır. Afgan kadın girişimcilerinin durumu, Türkiye'nin bölgedeki yumuşak güç politikaları açısından önemlidir. Türkiye, kalkınma yardımları ve eğitim programları aracılığıyla Afgan kadınlarına destek olabilir. Ayrıca, Türk işletmeleri Afgan kadın girişimcilerle ortaklık kurarak, onların ürünlerini Türkiye ve uluslararası pazarlara açılmasına yardımcı olabilir. Bu durum, Türkiye'nin bölgesel etkisini artıracak ve Afgan halkı nezdinde olumlu bir algı yaratacaktır.
