Avrupa Birliği'nin (AB) iklim değişikliğiyle mücadelede amiral gemisi olarak görülen ve dünya çapında birçok ülkeye ilham veren emisyon ticaret sistemi (ETS), şimdi sanayi gruplarının yoğun eleştirileriyle karşı karşıya. Karbon fiyatlandırmasında küresel bir referans noktası haline gelen bu mekanizma, son dönemde AB'nin iklim hedeflerini daha da sıkılaştırma çabalarıyla birlikte tartışmaların odağına oturdu. Sistemin ne kadar etkili olduğu, hangi alanlarda yetersiz kaldığı ve AB'nin 2050 yılına kadar karbon nötr olma hedefi açısından taşıdığı riskler sorgulanıyor.
Sistemin Arka Planı ve İşleyişi
AB ETS, 2005 yılında faaliyete geçen ve dünyanın en büyük karbon piyasası olma özelliğini taşıyan bir 'cap-and-trade' (sınırla ve ticaret yap) sistemidir. Bu sistemde, enerji üretimi, çelik, çimento, petrokimya gibi ağır sanayi sektörlerindeki tesislere belirli bir karbon emisyon kotası tahsis edilir. Şirketler, kendi kotalarını aşmaları halinde diğer firmalardan emisyon izni satın almak zorundadır. Zamanla toplam kota miktarı azaltılarak karbon fiyatının yükselmesi ve şirketlerin daha temiz teknolojilere yatırım yapması teşvik edilir. Sistem, bugüne kadar 30'dan fazla ülke tarafından benzer modellerin oluşturulmasına ilham kaynağı oldu. Çin, Güney Kore, Kaliforniya gibi büyük ekonomiler de AB'nin bu modelinden esinlenerek kendi karbon piyasalarını kurdu.
Ancak son yıllarda karbon fiyatlarındaki keskin dalgalanmalar ve yüksek enerji maliyetleri, sanayi sektöründe büyük bir rahatsızlığa yol açtı. Özellikle enerji yoğun sektörler, yüksek karbon fiyatlarının uluslararası rekabet güçlerini baltaladığını ve üretimi AB dışına kaydırarak 'karbon kaçağına' yol açtığını savunuyor. Bu durum, aslında küresel emisyonları azaltmak yerine sadece yer değiştirmelerine neden oluyor. Sanayi grupları, AB'nin 2030 yılına kadar emisyonları 1990 seviyesine göre %55 oranında azaltma hedefini gerçekleştirmek için ETS'de yapmayı planladığı reformların (Fit for 55 paketi) maliyetleri daha da artıracağını ve Avrupa sanayisini olumsuz etkileyeceğini ileri sürüyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
AB'nin iklim politikalarındaki bu gerilim, yalnızca Avrupa'yı değil, küresel iklim diplomasisini de yakından ilgilendiriyor. Birleşmiş Milletler İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi (UNFCCC) müzakerelerinde, gelişmekte olan ülkeler AB'nin karbon sınır düzenleme mekanizması (SKDM) gibi yeni ticari engeller oluşturduğunu iddia ediyor. SKDM, yüksek karbon fiyatlarına sahip AB'ye ithal edilen malların da aynı standartlara tabi olmasını öngörüyor. Bu durum, başta Çin, Hindistan ve Türkiye gibi ihracatçı ülkelerle yeni ticari gerilimlere yol açma potansiyeli taşıyor.
Öte yandan, Avrupa'daki siyasi iklim de değişiyor. Yeşil Mutabakat'ın mimarı olan Avrupa Komisyonu Başkanı Ursula von der Leyen, ikinci döneminde iklim hedeflerini yumuşatmak zorunda kalabileceğinin sinyallerini veriyor. Aşırı sağ partilerin yükselişe geçtiği Avrupa Parlamentosu seçimleri sonrası, iklim politikalarının daha fazla esnetilebileceği konuşuluyor. Alman otomotiv ve kimya devlerinin yanı sıra Polonya ve Çekya gibi kömüre bağımlı ülkelerin baskısıyla AB'nin 2040 yılı için belirlediği emisyon azaltım hedefinin (%90) revize edilebileceği belirtiliyor. Bu gelişmeler, dünyanın en iddialı iklim politikalarına sahip bloğunun bile küresel ısınmayla mücadelede ne kadar zorlandığını gözler önüne seriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ihracatının büyük bölümünü AB'ye yaptığı için bu gelişmelerden doğrudan etkilenecektir. AB'nin karbon sınır düzenleme mekanizması (SKDM) halihazırda Türk ihracatçıları için ek maliyetler ve uyum yükümlülükleri getiriyor. AB'nin ETS reformları ve olası yumuşamaları, Türkiye'nin kendi ulusal karbon piyasasını kurma çabalarının şeklini de belirleyecek. Türkiye, uzun vadede AB ile ticaretini sürdürebilmek için karbon fiyatlandırmasını benimsemek ve sanayisini buna hazırlamak zorunda. AB'nin iklim politikalarındaki bu belirsizlik, Türkiye'nin yeşil dönüşüm stratejilerini planlamasını zorlaştırırken, aynı zamanda ucuz karbon kredileri ve temiz teknoloji yatırımları için bir fırsat penceresi de açabilir.
