Abdul Ahad Momand, Sovyetler Birliği'nin Mir uzay istasyonuna yaptığı 1988 tarihli uçuşla uzaya çıkan ilk ve tek Afgan vatandaşı, 75 yaşında hayatını kaybetti. Afganistan'ın doğusundaki Kunar vilayetinde doğan Momand, Afgan Hava Kuvvetleri'nde pilot olarak görev yaparken Sovyet uzay programına katılmak üzere seçilmişti. 29 Ağustos 1988'de Soyuz TM-6 kapsülüyle Mir istasyonuna fırlatılan kozmonot, 8 gün boyunca yörüngede kalmış ve 6 Eylül'de Dünya'ya dönmüştü. Uçuşu, Sovyetler Birliği'nin Afganistan'da savaştığı bir dönemde gerçekleşmişti.
Sovyet Uzay Programına Katılımının Perde Arkası
Momand, 1980'lerin ortalarında Sovyetler Birliği'nin Intercosmos programı kapsamında dost ülkelerden uzaya astronot gönderme projesi çerçevesinde seçildi. Program, Soğuk Savaş döneminde Sovyetlerin müttefiklerine yönelik yumuşak güç hamlesi olarak görülüyordu. Momand, Moskova'da kapsamlı bir eğitim aldı ve Mir istasyonunda çeşitli deneyler gerçekleştirdi. Uçuş sırasında Afganistan bayrağını uzaya taşıyan kozmonot, dönüşünde ülkesinde kahraman gibi karşılandı. Ancak Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Momand, Afganistan'daki iç savaş ve Taliban'ın yükselişi nedeniyle ülkesinden ayrılmak zorunda kaldı. Almanya'ya iltica eden kozmonot, hayatının geri kalanını bu ülkede sürgünde geçirdi.
Mir İstasyonu ve Uçuşun Bilimsel Boyutu
Momand'ın görevi, Mir istasyonunun altıncı ana ekibinin faaliyetleriyle çakışmıştı. Kozmonot, istasyonda Dünya gözlemi, biyoteknoloji ve malzeme bilimi alanlarında deneyler yapmıştı. Sovyetlerin uzay programı, Afganistan gibi gelişmekte olan ülkelerden gelen astronotları da dahil ederek hem teknik işbirliğini pekiştirmeyi hem de sosyalist blok ülkeleri arasında dayanışmayı güçlendirmeyi hedefliyordu. Momand'ın uçuşu, Afganistan'da Sovyetler Birliği'ne yönelik sempatiyi arttırmak için kullanılsa da, savaşın yıkıcı etkileri bu çabaları gölgede bıraktı. Afgan kozmonotun bilimsel katkıları bugün hala uzay araştırmaları literatüründe anılmaktadır.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Abdul Ahad Momand'ın vefatı, Afganistan'ın bilim ve teknoloji alanındaki potansiyeline dair nadir bir başarı hikayesini sona erdirirken, Türkiye için de dolaylı anlamlar taşımaktadır. Türkiye, son yıllarda uzay programını geliştirmekte ve Uluslararası Uzay İstasyonu'na astronot gönderme hedefini sürdürmektedir. Momand'ın Sovyetler dönemindeki deneyimi, gelişmekte olan ülkelerin uzay programlarına katılımının siyasi ve bilimsel getirilerini göstermesi açısından dersler içermektedir. Ayrıca, Türkiye'nin Afganistan ile tarihi bağları ve bölgedeki istikrar arayışı göz önüne alındığında, Momand'ın hayat hikayesi, Afgan toplumunun yetenekli bireylerinin çatışma nedeniyle ülkeyi terk etmek zorunda kalmasının acı bir örneğidir. Türkiye, Afganistan'daki kalkınma ve eğitim projelerinde bu tür beyin göçünü önlemeye yönelik adımlar atabilir.
