Avrupa Birliği Göç ve İçişlerinden Sorumlu Komiseri Magnus Brunner, savaş çağındaki Ukraynalı erkeklerin AB'nin geçici koruma statüsü kapsamı dışında bırakılması yönünde 'güçlü bir destek' bulunduğunu ve bu yönde adım atılabileceğini söyledi. Brüksel'de düzenlenen bir basın toplantısında konuşan Brunner, 'Bu fikir üzerinde çalışıyoruz ve Ukrayna yönetiminin de talebi bu yönde. Üye ülkeler arasında bu konuda giderek artan bir mutabakat var' ifadelerini kullandı. AB'nin 2022 Şubat ayından bu yana Ukraynalı sığınmacılara uyguladığı geçici koruma statüsü, 4 milyondan fazla Ukraynalının AB ülkelerinde barınmasını sağlamıştı.
Gelişmenin arka planı ve Ukrayna'nın insan gücü ihtiyacı
Avrupa Birliği, Rusya'nın Ukrayna'ya yönelik geniş çaplı işgalinin başladığı 24 Şubat 2022 tarihinden hemen sonra, savaştan kaçan Ukraynalılara yönelik benzeri görülmemiş bir geçici koruma mekanizması başlatmıştı. Bu mekanizma sayesinde Ukrayna vatandaşları, vize başvurusu yapmadan AB ülkelerinde yaşama, çalışma ve sağlık hizmetlerinden yararlanma hakkına kavuştu. Ancak savaşın üçüncü yılına girmesiyle birlikte Ukrayna hükümeti, özellikle cephedeki insan gücü açığını kapatmak için yurt dışındaki askerlik çağındaki vatandaşlarının geri dönmesi konusunda AB'ye baskı yapmaya başladı. Ukrayna Devlet Başkanı Volodimir Zelenski, birçok kez Batılı ülkelere sığınan askerlik çağındaki Ukraynalı erkeklerin ülkelerine dönmelerini teşvik etmeleri çağrısında bulunmuştu.
AB Komiseri Brunner'ın açıklamaları, bu konuda somut adımların atılabileceğini gösteriyor. Brunner, konuyla ilgili olarak 'Ukraynalılar da bizden bunu yapmamızı istiyor. Bu, üye ülkeler arasında ciddi bir şekilde tartışılıyor' diye konuştu. Ancak bu değişikliğin hemen uygulanması beklenmiyor; Brüksel, yasal ve pratik zorlukları değerlendirmeye devam ediyor. Halihazırda AB ülkelerinde yaklaşık 650 bin askerlik çağındaki Ukraynalı erkeğin bulunduğu tahmin ediliyor. Ukrayna yönetimi, savaşın başında seferberlikten kaçmak için ülkeyi terk edenlerin geri dönüşünü sağlamak için pasaport hizmetlerini sınırlandırmak gibi idari tedbirler de almıştı.
Bu planın hayata geçirilmesi durumunda, AB'nin geçici koruma statüsü yeniden tanımlanacak ve yalnızca kadınlar, çocuklar ve yaşlılar gibi askerlik yükümlülüğü bulunmayan kişiler bu statüden faydalanabilecek. Değişiklik, mevcut koruma statüsünün 2025 yılında yenilenmesi gündemiyle de yakından ilgili. AB ülkeleri, bu düzenlemeyle Ukrayna'ya askeri ve insani yardımın yanı sıra insan gücü konusunda da destek olmayı hedefliyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Avrupa'nın sığınma politikaları ve güvenlik dengesi
AB'nin bu hamlesi, savaşın başından bu yana Ukrayna'ya yönelik en geniş kapsamlı politika değişikliklerinden birini işaret ediyor. Avrupa genelinde artan aşırı sağ ve göçmen karşıtı söylemler, hükümetlerin sığınmacı politikalarını daha katı hale getirmesine yol açarken, Ukraynalı sığınmacılara yönelik bu istisnai düzenleme savaşın dinamiklerine göre şekilleniyor. AB'nin bu kararı aynı zamanda Ukrayna'nın savaşı kazanabilmesi için gerekli insan gücünün sağlanmasına yönelik stratejik bir adım olarak görülüyor.
Polonya, Almanya ve Çekya gibi en fazla Ukraynalı sığınmacıya ev sahipliği yapan ülkeler, bu değişikliğe sıcak bakıyor. Özellikle Polonya, savaşın ilk günlerinden bu yana Ukrayna'ya en güçlü desteği veren ülkelerden biri olarak, askerlik çağındaki erkeklerin geri dönmesini savunuyor. Öte yandan insan hakları örgütleri, bu tür bir uygulamanın zorla savaşa göndermeye yol açabileceği ve mülteci hukukunun temel ilkelerine aykırı olduğu uyarısı yapıyor. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR), geçici korumanın savaşın süresi boyunca devam etmesi gerektiğini ve hiçbir sığınmacının iradesi dışında bir ülkeye gönderilmemesi gerektiğini vurguluyor.
AB içinde bu konuda tam bir mutabakat bulunmuyor. Özellikle Macaristan, Ukrayna ile yaşadığı azınlık hakları anlaşmazlıkları nedeniyle bu konuda daha temkinli bir tutum sergiliyor. Fransa ve Hollanda gibi ülkeler ise yasal sürecin eksiksiz işlemesini ve her vakanın ayrı ayrı değerlendirilmesini talep ediyor. Kararın nihai şeklini alması önümüzdeki aylarda yapılacak AB İçişleri Bakanları toplantısında netleşecek. Bu gelişme, Avrupa'nın savaş zamanı sığınma politikalarının sınırlarını test eden önemli bir vaka olarak kayıtlara geçiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin Ukrayna savaşı bağlamındaki transit ve hedef ülke konumunu yakından ilgilendiriyor. Türkiye, savaşın başında Ukraynalı sığınmacılara kara yoluyla geçiş imkânı sağlamış ve yaklaşık 150 bin Ukraynalıya ev sahipliği yapmıştı. AB'nin erkek sığınmacıları geri gönderme politikası, özellikle Türkiye üzerinden Avrupa'ya gitmeye çalışan Ukraynalıların rotalarını etkileyebilir. Ayrıca, Türkiye'nin Ukrayna ile olan savunma ve insani yardım anlaşmaları çerçevesinde, bu kararın Ankara'nın Kiev'le olan diyaloğuna yansıması beklenebilir. Türkiye, savaşın başından bu yana Ukrayna'nın toprak bütünlüğüne destek verirken, sığınmacı konusunda AB ile koordinasyon içinde hareket ediyor. Bu politika değişikliği, Türkiye'nin göç yönetimi ve Ukrayna krizi diplomasisini yakından takip etmesini gerektiriyor.
