ABD Yüksek Mahkemesi, Başkan Donald Trump'ın doğumla vatandaşlık hakkını kısıtlama girişimini anayasaya aykırı bularak tarihi bir karara imza attı. Salı günü açıklanan kararda, Başyargıç John Roberts'ın kaleme aldığı metne üç liberal yargıç ve Muhafazakâr Yargıç Amy Coney Barrett da katıldı. 6-3 oyla alınan karar, Trump yönetiminin en tartışmalı göçmenlik politikalarından birini geçersiz kıldı. Mahkeme, 14. Ek Düzenleme'nin ABD'de doğan herkese vatandaşlık garantisi verdiğini ve başkanın bu maddeyi tek taraflı olarak değiştirme yetkisi bulunmadığını vurguladı.
Gelişmenin arka planı: Doğumla vatandaşlık tartışması
Trump yönetimi, 2025 yılının başlarında yayımladığı bir başkanlık kararnamesiyle, ABD'de doğan ancak ebeveynleri yasal olmayan yollarla ülkede bulunan çocukların vatandaşlık başvurularını durdurmayı hedeflemişti. Kararname, özellikle Meksika ve Orta Amerika ülkelerinden gelen göçmen aileleri etkiliyordu. Beyaz Saray, bu adımı "ulusal güvenlik" ve "göçmenlik sisteminin yükünü azaltma" gerekçeleriyle savunmuştu. Ancak sivil toplum kuruluşları ve eyalet başsavcıları, bu kararnamenin ABD Anayasası'nın 14. Ek Düzenlemesi'ne açıkça aykırı olduğunu belirterek dava açmıştı. Dava süreci hızla ilerledi ve Yüksek Mahkeme, temyiz başvurusunu kabul ederek konuyu doğrudan ele aldı.
Mahkeme kararında, 14. Ek Düzenleme'nin 1868'de kabul edildiği tarihten bu yana yasadışı göçmen çocukları da kapsadığını hatırlattı. Başyargıç Roberts, "Vatandaşlık hakkı, Anayasa'nın açık hükmüyle korunmaktadır. Başkanın bu hakkı daraltma yetkisi yoktur" ifadelerini kullandı. Karara muhalefet eden muhafazakâr yargıçlar Clarence Thomas, Samuel Alito ve Neil Gorsuch ise doğumla vatandaşlığın tarihsel olarak yalnızca yasal ikamet edenlerin çocuklarına tanındığını, bu nedenle kararnamenin anayasaya uygun olduğunu savundu.
Bölgesel ve küresel boyut: Emsal niteliğinde bir karar
Bu karar, yalnızca ABD iç hukuku açısından değil, uluslararası göçmenlik politikaları bağlamında da büyük önem taşıyor. Dünyada doğumla vatandaşlık (jus soli) uygulayan ülkeler arasında ABD, Kanada ve birçok Latin Amerika ülkesi bulunuyor. Avrupa ülkelerinin çoğu ise kan bağı esasına (jus sanguinis) dayalı vatandaşlık sistemine sahip. Trump yönetiminin bu girişimi, ABD'de uzun süredir tartışılan "doğum turizmi" ve "sınır güvenliği" konularını yeniden gündeme taşımıştı. Karar, insan hakları örgütleri tarafından memnuniyetle karşılanırken, Cumhuriyetçi Parti içinde anayasa değişikliği çağrılarını da beraberinde getirebilir. Bununla birlikte, kararın bağlayıcılığı sayesinde, gelecekteki başkanların da benzer bir adım atmasının önü kesilmiş oldu.
Uluslararası boyutta, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) ve Uluslararası Göç Örgütü (IOM) kararı olumlu karşıladı. Özellikle sığınmacı krizi yaşayan ülkelerde, doğumla vatandaşlık hakkının korunması, mülteci çocuklarının vatansız kalma riskini azaltıyor. Uzmanlar, bu kararın diğer ülkelerde de emsal teşkil edebileceğini ve "vatansızlıkla mücadele" uluslararası sözleşmelerine uygun olduğunu belirtiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, benzer bir doğumla vatandaşlık tartışmasını 2016 sonrası Suriyeli mülteci akınıyla yaşamıştı. Türk vatandaşlık kanunu, Türkiye'de doğan yabancı çocuklara otomatik vatandaşlık vermemekle birlikte, uzun süreli ikamet ve aile birleşimi yoluyla vatandaşlık imkânı tanıyor. ABD Yüksek Mahkemesi'nin bu kararı, Türkiye'de de göçmen çocuklarının hukuki statüsüne ilişkin tartışmaları yeniden canlandırabilir. Özellikle Geçici Koruma statüsündeki Suriyelilerin çocuklarının eğitim ve sağlık hakları konusunda bu karar, uluslararası normlara atıf yapılmasına katkı sağlayabilir. Ayrıca, kararın küresel göç yönetişimi üzerindeki etkisi, Türkiye'nin AB ile göç anlaşması müzakerelerinde referans olarak kullanılabilir.
