ABD Yüksek Mahkemesi, 30 Haziran'da sona eren tarihi döneminin son gününde Başkan Donald Trump'a ağır bir darbe vurarak doğuştan vatandaşlık hakkını kısıtlama girişimini reddetti. Aynı gün mahkeme, eyaletlerin transseksüel öğrenci sporcuların kadın takımlarında oynamasını yasaklamasına da izin verdi. Kararlar, göçmenlik politikalarından cinsiyet kimliğine kadar uzanan geniş bir yelpazede Amerikan toplumunu bölen konulara ilişkin yeni bir hukuki çerçeve oluşturdu. Mahkemenin muhafazakar çoğunluğu, Trump yönetiminin doğum yoluyla vatandaşlığı sınırlandırma planını Anayasa'ya aykırı bularak oybirliğiyle reddederken, trans sporcular konusunda eyalet başsavcılarına geniş takdir yetkisi tanıyan bir karar aldı.
Doğuştan vatandaşlık tartışması: Tarihsel arka plan
ABD Anayasası'nın 14. Ek Maddesi, ülkede doğan herkesin Amerikan vatandaşı olduğunu hükme bağlar. Trump yönetimi, 2023'te bu kuralı yürütme emriyle daraltarak yalnızca ebeveynlerinden en az biri ABD vatandaşı veya daimi ikamet sahibi olan çocukların vatandaşlık almasını öngörmüştü. Yüksek Mahkeme, bu girişimin Anayasa'nın açık hükmüne aykırı olduğuna ve Kongre'nin bu konuda yasa çıkarması gerektiğine hükmetti. Mahkeme Başyargıcı John Roberts, karar metninde 'Vatandaşlık, ülkemizin temel taşıdır ve bu hakkı keyfi olarak kısıtlamak Anayasa'nın özüne zarar verir' ifadelerine yer verdi. Tahminlere göre, bu karar olmasaydı yılda yaklaşık 150 bin çocuk vatansız kalma riskiyle karşı karşıya kalacaktı.
Trans sporcular: Eyaletler arasındaki hukuki çatlak büyüyor
Mahkeme, Oklahoma, Louisiana ve Alabama gibi eyaletlerin trans kadın sporcuların liseler arası kadın spor müsabakalarına katılmasını yasaklayan yasalarını onarken, bu konuda federal bir düzenleme yapılması gerektiğine işaret etti. Karar, eyaletler arasında uygulama farklılıklarını derinleştirdi. Kaliforniya ve New York gibi liberallerin yoğun olduğu eyaletlerde trans sporculara tam katılım hakkı tanınırken, 20'den fazla muhafazakar eyalet benzer yasakları yürürlüğe koydu. Adalet Bakanı Merrick Garland konuya ilişkin 'Bu, federal hükümetin tüm öğrenciler için eşitliği sağlama sorumluluğunu ortadan kaldırmaz' açıklamasını yaptı. Uzmanlar, konunun önümüzdeki dönemde Kongre'ye taşınmasını bekliyor.
Bölgesel ve küresel boyut: İnsan hakları tartışmaları
Mahkemenin kararları, uluslararası alanda yankı buldu. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği, doğuştan vatandaşlık hakkının korunmasını memnuniyetle karşılarken, trans sporculara yönelik yasakların İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'ne aykırı olabileceği uyarısında bulundu. Avrupa Birliği, ABD'deki gelişmeleri yakından takip ettiğini duyurdu. Kanada ve Meksika ise sınır güvenliği ve vatandaşlık politikalarında ABD ile olası iş birliklerini değerlendireceklerini açıkladı. Kararlar, aynı zamanda 2024 başkanlık seçimleri öncesinde Cumhuriyetçi Parti içindeki ılımlı ve muhafazakar kanatlar arasındaki ayrışmayı da derinleştirdi. Uzmanlar, Trump'ın vatandaşlık konusundaki yenilgisinin seçim kampanyasında göçmen karşıtı söylemleri zayıflatabileceğini belirtiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Mahkemenin doğuştan vatandaşlık kararı, Türkiye'nin ABD ile vize ve göçmenlik müzakerelerini dolaylı olarak etkileyebilir. ABD'de doğan Türk kökenli çocukların vatandaşlık hakkı korunurken, bu durum Türk-Amerikan toplumu için güvence oluşturuyor. Trans sporcu yasakları ise Türkiye'deki LGBTİ+ hakları tartışmalarına benzer bir hukuki zemin yaratıyor; Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin emsal kararları doğrultusunda Türkiye'nin de bu konudaki uluslararası normlara uyum sağlaması beklenebilir. Küresel insan hakları standartları bağlamında, iki ülke arasındaki hukuki farklılıklar, diplomatik ilişkilerde zaman zaman gündeme gelebilecek başlıklar arasında yer alıyor.
