ABD Yüksek Mahkemesi, Başkan Donald Trump’ın doğum yoluyla vatandaşlık (birthright citizenship) hakkını sonlandırmayı öngören başkanlık kararnamesine karşı verdiği kararla, bu uygulamanın anayasaya aykırı olduğuna hükmetti. Mahkeme, 14. Anayasa Değişikliği’nde güvence altına alınan doğumla vatandaşlık hakkının, başkanın tek taraflı kararıyla kaldırılamayacağını belirtti. Karar, Trump yönetiminin göçmenlik politikalarına yönelik en önemli itirazlardan birini oluşturuyor ve milyonlarca belgesiz göçmen çocuğunun geleceğini doğrudan etkiliyor.
Gelişmenin Arka Planı
ABD Anayasası’nın 14. Ek Maddesi, “Amerika Birleşik Devletleri’nde doğan ve onun yargı yetkisine tabi olan herkes”in ABD vatandaşı olduğunu belirtir. Bu hüküm, 1868’de İç Savaş sonrası eski kölelerin vatandaşlık haklarını güvence altına almak için kabul edilmişti. Trump, göreve geldikten sonra, özellikle Meksika sınırından gelen belgesiz göçmenlerin çocuklarının vatandaşlık hakkını kazanmasını engellemek amacıyla 2025 yılında bir başkanlık kararnamesi yayımlamıştı. Bu kararname, doğum yoluyla vatandaşlığı sona erdiriyor ve yalnızca en az bir ebeveyni ABD vatandaşı veya daimi ikametgah sahibi olan bebeklere vatandaşlık veriyordu. Kararnameye karşı çok sayıda eyalet ve sivil toplum kuruluşu dava açtı.
Yüksek Mahkeme’nin kararı, 9 yargıçtan oluşan heyetin 6-3 çoğunluğuyla alındı. Çoğunluk görüşünde, “Başkanın Anayasa’yı tek taraflı olarak yeniden yorumlama yetkisi yoktur. Vatandaşlık tanımı Kongre’nin yetki alanındadır ve mevcut yasal çerçevede değiştirilmesi ancak yasama yoluyla mümkündür” ifadelerine yer verildi. Muhalif görüşteki muhafazakar yargıçlar ise, 14. Değişiklik’in orijinal amacının belgesiz göçmen çocuklarını kapsamadığını savundu.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Bu karar, yalnızca ABD iç hukuku açısından değil, uluslararası hukuk ve diğer ülkelerin vatandaşlık politikaları açısından da önemli bir emsal teşkil ediyor. Dünyada doğum yoluyla vatandaşlık tanıyan başlıca ülkeler arasında ABD, Kanada, Meksika ve bazı Latin Amerika ülkeleri bulunuyor. Avrupa ülkelerinin çoğu ise doğum yoluyla vatandaşlık yerine soy esaslı (jus sanguinis) sistemi benimsemiş durumda. Uluslararası hukuk, vatandaşlığın belirlenmesinde devletlerin egemenlik hakkını tanımakla birlikte, keyfi vatandaşlıktan yoksun bırakmayı yasaklıyor. Karar, ABD’nin bu alandaki geleneksel duruşunu koruması anlamına geliyor ve küresel göç tartışmalarında dengeleri etkileyebilir.
Trump yönetiminin bu kararı almaması, göçmen karşıtı politikalarının yargı engeline takıldığı bir başka örnek olarak kaydedildi. Daha önce de Müslüman ülkelerden seyahat yasağı ve sınır duvarı fonlaması gibi konularda mahkeme kararlarıyla karşılaşmıştı. Kararın, 2026 ara seçimleri öncesinde siyasi bir tartışma konusu olması bekleniyor. Demokratlar kararı memnuniyetle karşılarken, Cumhuriyetçiler Kongre’de yeni bir yasa çıkarma sözü verdi.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD Yüksek Mahkemesi’nin bu kararı, Türkiye’yi doğrudan etkilemese de, küresel göç politikaları ve vatandaşlık hukuku tartışmaları bağlamında önem taşıyor. Türkiye, son yıllarda Suriyeli mülteciler başta olmak üzere büyük bir göç dalgasıyla karşı karşıya. Doğum yoluyla vatandaşlık tartışması, Türkiye’nin de zaman zaman gündemine gelen bir konu. Karar, uluslararası hukukun vatandaşlık hakkını koruyucu yönünü vurgulaması açısından, Türkiye’nin göçmen politikalarına ilişkin uluslararası normlara uyum çabalarına dolaylı bir referans oluşturabilir. Ayrıca, ABD ile ilişkilerde hukukun üstünlüğü vurgusu, iki ülke arasındaki diplomatik söylemde ortak bir zemin yaratabilir.
