ABD Yüksek Mahkemesi (SCOTUS), Başkan Donald Trump'ın doğumda vatandaşlık hakkını kısıtlamayı hedefleyen başkanlık kararnamesini oy birliğiyle iptal etti. Mahkeme, kararnamenin ABD Anayasası'nın 14. Ek Maddesi'ne açıkça aykırı olduğuna hükmetti. Söz konusu madde, ABD sınırları içinde doğan herkesin doğuştan Amerikan vatandaşı olmasını güvence altına alıyor. Trump yönetiminin ocak ayında yayımladığı kararname, yasa dışı göçmen çocuklarına ve geçici vize sahiplerinin ABD'de doğan bebeklerine vatandaşlık vermeyi reddederek geniş çaplı hukuki tartışmalara yol açmıştı.
Kararnamenin içeriği ve yargı süreci
Başkan Trump, 20 Ocak 2025'te imzaladığı başkanlık kararnamesiyle, ABD'de doğan ancak ebeveynleri yasa dışı göçmen statüsünde olan veya geçici vizeyle (öğrenci, turist gibi) bulunan çocukların otomatik vatandaşlık almasını engellemeyi amaçlamıştı. Kararname, Göçmenlik ve Vatandaşlık Yasası'nın ilgili hükümlerini yeniden yorumlayarak, “ABD yargı yetkisine tabi” ifadesini dar yorumluyordu. Ancak federal mahkemeler, kararnamenin yürürlüğe girmesini durduran geçici tedbir kararları aldı. Dava, nihai olarak Yüksek Mahkeme'ye taşındı.
Yüksek Mahkeme'nin 9 üyesi de kararnamenin anayasaya aykırı olduğu konusunda hemfikirdi. Mahkeme'nin yazılı gerekçesinde, 14. Ek Madde'nin açık lafzı ve 1898 tarihli emsal dava (Birleşik Devletler - Wong Kim Ark) hatırlatılarak, Kongre'nin bu hakkı kaldırmak için anayasa değişikliği yapması gerektiği vurgulandı. Mahkeme Başkanı John Roberts, “Başkanın tek taraflı kararnamesiyle anayasal bir hakkı ortadan kaldırma yetkisi yoktur” ifadelerini kullandı.
Siyasi ve toplumsal yankılar
Karar, ABD'deki göçmen hakları savunucuları tarafından memnuniyetle karşılanırken, Trump yönetimi ve Cumhuriyetçi Parti'nin muhafazakar kanadından sert tepkiler geldi. Trump, sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, “Bu karar ABD egemenliğine darbe vurmuştur. Kongre'yi derhal harekete geçmeye çağırıyorum” dedi. Öte yandan, Demokrat Parti liderleri ve sivil toplum kuruluşları, doğumda vatandaşlık hakkının ABD'nin göçmen tarihinin temel taşı olduğunu belirterek kararı övdü.
Uzmanlar, bu kararın 2026 ara seçimleri öncesinde göçmenlik politikalarını yeniden alevlendireceğini öngörüyor. Özellikle sınır güvenliği ve yasa dışı göçmenlik konularında sertleşen söylemlerin, kamuoyunda kutuplaşmayı derinleştirmesi bekleniyor. Karar, aynı zamanda Trump'ın yürütme yetkilerini genişletme çabalarına karşı yargıdan gelen önemli bir uyarı olarak da yorumlanıyor.
Küresel boyut
Doğumda vatandaşlık uygulaması, ABD'nin yanı sıra Kanada, Meksika ve birçok Latin Amerika ülkesinde de yürürlükte. Ancak Avrupa ülkelerinin çoğu bu hakkı tanımıyor; vatandaşlık genellikle kan bağına (jus sanguinis) dayanıyor. ABD'deki bu karar, diğer ülkelerdeki benzer tartışmaları da etkileyebilir. Örneğin, Almanya'da aşırı sağcı partiler doğumda vatandaşlığın kaldırılmasını savunurken, Kanada'da bu konu gündemde değil. Karar, uluslararası göçmen hakları örgütleri tarafından emsal teşkil eden bir zafer olarak nitelendiriliyor.
Öte yandan, Çin ve Rusya gibi ülkeler, ABD'nin göçmenlik politikasındaki bu tür krizleri kendi kamu diplomasilerinde kullanma fırsatı olarak görebilir. ABD'nin “göçmen cenneti” imajının zedelenmesi, küresel yetenek akışını etkileyebilir; ancak Yüksek Mahkeme kararı, bu imajın korunmasına katkı sağlamış oldu.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye için bu karar doğrudan bir etki yaratmasa da, ABD'de yaşayan Türk toplumunu ilgilendiriyor. ABD'de doğan Türk kökenli çocukların vatandaşlık haklarının korunması, aile birleşimi ve eğitim fırsatları açısından önem taşıyor. Ayrıca, ABD Yüksek Mahkemesi'nin yürütme organının yetkilerini sınırlayan bu kararı, Türkiye'deki benzer anayasal denetim tartışmalarına dolaylı bir referans olabilir. Küresel bağlamda, göçmenlik politikalarındaki bu tür yargı kararları, uluslararası hukuk ve insan hakları normlarının güçlenmesine katkıda bulunuyor. Türkiye'nin de taraf olduğu uluslararası sözleşmeler açısından, doğumda vatandaşlık hakkının evrensel bir standart olarak benimsenmesi yönünde bir adım olarak değerlendirilebilir.
