ABD Yüksek Mahkemesi, dünyanın en yaygın kullanılan yabani ot ilaçlarından biri olan Roundup'ın kansere yol açtığı iddiasıyla açılan toplu davalarda, ilacın üreticisi Monsanto şirketi lehine önemli bir karara imza attı. Mahkeme, federal eyalet yasalarının, ilacın üzerindeki uyarı etiketlerinin yetersiz olduğu gerekçesiyle açılan davaları engellediğine hükmetti. Bu karar, halihazırda eyalet ve federal mahkemelerde görülen 100 binden fazla davanın akıbetini doğrudan etkileyecek nitelikte. Davacılar, Roundup'ın aktif maddesi glifosatın non-Hodgkin lenfoma başta olmak üzere çeşitli kanser türlerine neden olduğunu iddia ediyordu. Mahkeme, 7'ye 2 oyla aldığı bu kararda, federal böcek ilacı etiketleme yasasının, eyaletlerin bu tür uyarıları zorunlu kılmasını engellediği gerekçesine dayandı. Karar, Monsanto'yu yeni davalardan korurken, daha önce açılmış ve temyiz aşamasında olan bazı davaların da düşmesine yol açabilir. Mahkemenin muhalif şerh koyan iki liberal yargıcı, kararın tüketici haklarını zedelediğini ve eyaletlerin kendi vatandaşlarını koruma yetkisini gasp ettiğini savundu.
Arka plan: Roundup ve kanser iddiaları
Roundup, tarım sektöründe ve bahçecilikte yaygın olarak kullanılan bir herbisittir. Aktif maddesi glifosat, 1974 yılından bu yana piyasada olup, dünya çapında en çok kullanılan pestisitlerden biridir. Ancak 2015 yılında Dünya Sağlık Örgütü'ne bağlı Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı (IARC), glifosatı 'insanlar için muhtemelen kanserojen' olarak sınıflandırdı. Bu kararın ardından ABD'de binlerce dava açıldı. Davacılar, uzun süreli Roundup kullanımının non-Hodgkin lenfoma gibi kanser türlerine yakalanma riskini artırdığını iddia etti. Monsanto (şimdi Alman kimya devi Bayer'in bir parçası) ise bu iddiaları reddetti ve ürünün güvenli olduğunda ısrar etti. İlk büyük dava 2018'de Kaliforniya'da görüldü ve jüri, Monsanto'yu 289 milyon dolar tazminat ödemeye mahkum etti. Ancak Bayer, bu kararı temyize götürdü ve yüksek mahkeme kararıyla birlikte benzer davaların önü kesilmiş oldu. Bayer, bu kararı memnuniyetle karşılarken, çevre ve tüketici örgütleri kararı eleştirdi. ABD'de 100 binden fazla dava halen derdest durumda ve bu davaların çoğu eyalet mahkemelerinde açılmıştı. Mahkeme kararı, eyalet mahkemelerindeki davaları doğrudan etkilemese de, temyiz sürecinde federal yasanın üstünlüğü ilkesi nedeniyle bu davaların da benzer şekilde sonuçlanabileceği belirtiliyor.
Küresel yankılar ve hukuki boyut
Karar, yalnızca ABD'de değil, dünya genelinde glifosat kullanımına ilişkin tartışmaları yeniden alevlendirdi. Avrupa Birliği, glifosatın kullanımına ilişkin 2022'de beş yıllık bir uzatma kararı almıştı, ancak bu karar bazı üye ülkelerin itirazlarına rağmen alınmıştı. Fransa, Almanya ve İtalya gibi ülkeler glifosatın yasaklanması yönünde adımlar atarken, diğer ülkeler bilimsel belirsizlikler nedeniyle temkinli yaklaşıyor. ABD Yüksek Mahkemesi'nin bu kararı, Bayer'in diğer ülkelerdeki davalarda da elini güçlendirebilir. Bununla birlikte, IARC'nin sınıflandırması ve bağımsız bilimsel çalışmalar, glifosatın potansiyel risklerine işaret etmeye devam ediyor. Dünya Sağlık Örgütü ve ABD Çevre Koruma Ajansı (EPA) arasında bu konuda görüş ayrılığı bulunuyor. EPA, glifosatın kanserojen olmadığını savunurken, IARC'nin sınıflandırması endişeleri canlı tutuyor. Bu hukuki karar, şirketlerin ürün sorumluluğu ve tüketici güvenliği konusunda önemli bir emsal teşkil edebilir. Özellikle büyük şirketlerin, federal yasaları kullanarak eyalet düzeyindeki tüketici davalarından kaçınması, tüketici hakları savunucuları tarafından endişeyle karşılanıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu karar, Türkiye'de de yaygın olarak kullanılan glifosat bazlı herbisitlerin geleceği açısından dolaylı etkiler doğurabilir. Türkiye'de pestisit kullanımı denetimi ve kanser vakaları arasındaki ilişki sıkça tartışılan konular arasında. ABD Yüksek Mahkemesi'nin bu kararı, küresel ölçekte glifosatın serbest kalmasına yol açarsa, Türkiye'deki tarım politikalarını ve gıda güvenliği düzenlemelerini etkileyebilir. Türkiye'nin AB ile uyum sürecinde pestisit kalıntı limitlerini belirlerken bu tür uluslararası gelişmeleri dikkate alması gerekiyor. Öte yandan, yerli tarım ilacı üreticileri ve ithalatçıları için bu karar, ürünlerinin piyasadaki konumunu güçlendirebilir. Ancak sağlık ve çevre örgütleri, bilimsel veriler ışığında glifosatın yasaklanması yönündeki çağrılarını sürdürüyor. Türkiye'nin bu alandaki düzenlemeleri, uluslararası gelişmelerden bağımsız olarak değerlendirilmelidir.
