ABD ve Çin'in yapay zekâ (YZ) alanında dev yatırımlarla öne geçmesi, Avrupa'nın bu teknolojide geri kalarak egemenlik kaybı yaşayabileceği endişelerini artırıyor. 2031 yılını kurgulayan senaryolara göre, ABD ve Çin, Avrupa'yı nüfuz alanlarına bölmek için YZ üstünlüğünü kullanacak. Bu distopik tablo, kıtanın teknolojik bağımsızlığını koruyamaması halinde karşılaşabileceği riskleri gözler önüne seriyor.
Gerçekçi bir endişe: YZ yatırım uçurumu
Avrupa, özel sektör YZ yatırımlarında ABD ve Çin'in oldukça gerisinde kaldı. Stanford Üniversitesi'nin 2024 Yapay Zekâ Endeksi'ne göre, ABD'de 2023 yılında YZ girişimlerine yapılan özel yatırım 67,2 milyar doları bulurken, Çin'de bu rakam 7,8 milyar dolar oldu. Avrupa Birliği ve Birleşik Krallık'ın toplamı ise sadece 10,8 milyar dolar seviyesinde kaldı. Bu uçurum, temel araştırma buluşlarından ticarileştirmeye kadar YZ değer zincirinin her aşamasında hissediliyor.
ABD ve Çin merkezli teknoloji devleri (Google, Microsoft, Meta, Baidu, Tencent, Alibaba) YZ alanında en büyük yatırımları yaparken, Avrupa'nın en büyük teknoloji şirketleri SAP ve Spotify daha kısıtlı kaynaklara sahip. Ayrıca bulut bilişim altyapısı (Amazon Web Services, Microsoft Azure, Google Cloud) da ağırlıklı olarak ABD merkezli. Bu durum, Avrupa'nın YZ için gerekli veri depolama ve işleme kapasitesinde dışa bağımlılığını artırıyor.
Ezber bozan bir senaryo: 'Teknolojik bağımlılık egemenliği tehdit ediyor'
Fütürist yazarlar ve teknoloji analistleri, YZ'nin jeopolitik dengeleri değiştireceğini öngörüyor. İngiliz yazar ve yatırımcı Tom Watson tarafından kaleme alınan bir senaryoda, ABD ve Çin'in 2031'de Avrupa'yı kendi YZ ekosistemlerine entegre ederek kıtayı dijital kolonilere dönüştürmesi anlatılıyor. Buna göre, ABD kontrolündeki YZ asistanları Avrupa tüketici pazarına hakim olurken, Çin ise endüstriyel YZ altyapısını kontrol ediyor. Avrupa devletleri ise kendi dijital egemenliklerini kaybettiği için vergi toplama, güvenlik ve kamu hizmetlerinde ABD veya Çin'e bağımlı hale geliyor.
Her ne kadar kurgu olsa da, bu senaryo Avrupa'nın mevcut durumuna dair önemli uyarılar içeriyor. Avrupa Birliği'nin YZ Düzenlemesi (AI Act) gibi düzenleyici adımları, yenilikçiliği engelleyerek aradaki farkı daha da açabilir. Ayrıca Avrupa, büyük dil modelleri (LLM) gibi kritik YZ bileşenlerinde ABD'ye bağımlı; bu modeller, YZ uygulamalarının temelini oluşturuyor.
Küresel YZ yarışı: Rekabet mi, iş birliği mi?
ABD ve Çin arasındaki yapay zekâ rekabeti, teknolojik alanda yeni bir Soğuk Savaş'ı andırıyor. ABD, Çin'in YZ yükselişini ulusal güvenlik tehdidi olarak görürken, Çin de ABD'nin teknolojik hegemonyasını kırma hedefinde. İki ülke de yarı iletken üretimi, süper bilgisayar kapasitesi ve veri merkezi altyapısına milyarlarca dolar yatırım yapıyor. Bu yarışta Avrupa, belirleyici bir güç olmaktan çok, pazar olarak konumlanma riski taşıyor.
Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron ve Almanya Ekonomi Bakanı Robert Habeck gibi liderler, Avrupa'nın YZ'de daha iddialı olması gerektiğini vurguladı. Ancak Avrupa'nın parçalı yapısı, farklı düzenlemeler ve sınırlı risk sermayesi, büyük ölçekli YZ projelerinin hayata geçirilmesini zorlaştırıyor. Özel sektörün yanı sıra kamu yatırımları da yetersiz kalıyor; AB'nin Dijital Avrupa Programı kapsamında YZ'ye ayrılan bütçe sadece 2 milyar euro civarında.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Avrupa'nın yapay zekâ alanında geri kalması, Türkiye için hem fırsat hem de risk barındırıyor. Türkiye, YZ stratejisi ve ulusal yapay zekâ ekosistemiyle ABD ve Çin arasında bir köprü olabilir. Ancak Avrupa'nın teknolojik bağımlılığı artarsa, Türkiye'nin ticari ortaklıkları ve savunma sanayiindeki ABD/Çin merkezli teknolojilere bağımlılığı da derinleşebilir. Türkiye'nin, yerli YZ kapasitesini artırarak bu rekabette bağımsız bir oyuncu olması, uzun vadede ekonomik ve güvenlik çıkarları için kritik önem taşıyor. Aksi halde, Avrupa gibi teknolojik bağımlılık sarmalına girme riski bulunuyor.
