ABD Senatosu Silahlı Hizmetler Komitesi, Hava Kuvvetleri'nin Lockheed Martin yapımı F-35A Müşterek Taarruz Uçağı ve Boeing'in F-15EX Eagle II savaş uçakları için çok yıllı sözleşme imzalamasına olanak tanıyan bir yasa teklifini onayladı. 2025 Mali Yılı Ulusal Savunma Yetkilendirme Yasası (NDAA) kapsamında hazırlanan düzenleme, Hava Kuvvetleri'nin 2026-2030 yılları arasında 40'a kadar F-35A ve 24'e kadar F-15EX satın almasını öngörüyor. Çok yıllı sözleşmeler, toplu alım sayesinde birim maliyetlerde önemli tasarruf sağlarken, üretim hatlarının istikrarlı kalmasını da garanti altına alıyor. Komite raporunda, bu tür anlaşmaların "vergi mükelleflerine milyarlarca dolar tasarruf ettireceği" belirtildi.
Gelişmenin arka planı
F-35 programı, tarihin en pahalı silah sistemi olup ABD ve müttefiklerine 1,7 trilyon dolara mal olması bekleniyor. Hava Kuvvetleri, 2026 yılına kadar 80 adet F-35A almayı planlarken, Senato düzenlemesi bu sayıyı 40'a indirdi. Bunun nedeni, F-35'in blok 4 yükseltmesindeki gecikmeler ve motor sorunları. Öte yandan F-15EX, daha eski bir platform olmasına rağmen yüksek faydalı yük kapasitesi ve düşük işletme maliyetiyle Hava Kuvvetleri'nin ilgisini çekiyor. Boeing, 2024 itibarıyla 8 adet F-15EX teslim etmiş durumda ve toplamda 98 uçaklık bir satın alma hedefleniyor. Komite, çok yıllı sözleşmelerin onaylanması için Lockheed Martin ve Boeing'in maliyet verileri sunmasını şart koşuyor; ayrıca sözleşmelerin, savunma bakanlığının belirlediği yüzde 10'luk tasarruf eşiğini karşılaması gerekiyor.
Senato, çok yıllı alım yetkisini üç yıl için geçerli kılarken, Hava Kuvvetleri'nin 2026'dan itibaren yıllık 33-40 F-35 ve 8-12 F-15EX almasını öngörüyor. Ancak F-35'in motor güvenilirliği ve yazılım geliştirme sorunları devam ettiği için Kongre'nin programı yakından izlemesi bekleniyor. Öte yandan F-15EX, özellikle Pasifik bölgesinde Çin'e karşı caydırıcılık için uzun menzilli hava-hava füzeleri taşıma kabiliyetiyle öne çıkıyor.
Bölgesel veya küresel boyut
F-35, ABD ve müttefiklerinin hava gücünün belkemiğini oluştururken, programın maliyet ve teknik sorunları uluslararası ortakları da etkiliyor. Örneğin, Türkiye'nin S-400 hava savunma sistemi nedeniyle F-35 programından çıkarılması, üretim ve bakımda Türkiye'nin rolünü kaybetmesine yol açmıştı. F-15EX ise ABD Hava Kuvvetleri'nin yanı sıra Endonezya, Suudi Arabistan ve Katar gibi ülkeler tarafından sipariş edilmiş durumda. Çok yıllı sözleşmeler, bu uçakların tedarik zincirindeki gecikmeleri azaltarak müttefiklere zamanında teslimatı da kolaylaştırabilir. Ancak Senato'nun F-35 alım sayısını düşürmesi, programın maliyetini artıracak ve müttefik fiyatlandırmasını olumsuz etkileyebilir. Öte yandan, F-15EX'in üretim hattını canlı tutması, Boeing'in ticari uçak krizinden sonra savunma bölümünü güçlendirmesi açısından kritik.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin F-35 programına yeniden katılım umutlarını dolaylı olarak etkileyebilir. ABD Kongresi'ndeki F-35 alımına yönelik şüpheci yaklaşım, Türkiye'nin S-400 sorunu çözülse bile programa dönüşünü zorlaştırabilir. Ayrıca, ABD'nin F-35 stoklarını çok yıllı sözleşmelerle güvence altına alması, bölgede hava üstünlüğü dengesini değiştirecek. Türkiye'nin F-35'e alternatif olarak geliştirdiği KAAN savaş uçağı, önümüzdeki 10 yıl içinde envantere gireceği için bu süreçte ABD yapımı uçakların bölgedeki varlığı önemli olacak. Ek olarak, F-15EX'in müttefiklere satışı, Türkiye'nin komşuları Yunanistan ve Suudi Arabistan'ın elini güçlendirebilir.
