ABD Savunma Bakanlığı, Çin ve diğer bazı ülkelerden temin edilen savunma sanayisi için hayati öneme sahip hammaddelerin tedarikini sınırlamaya hazırlanıyor. Pentagon tarafından hazırlanan yeni bir strateji belgesinde, nadir toprak elementleri, lityum, kobalt ve diğer stratejik minerallerin yabancı kaynaklara bağımlılığının azaltılması gerektiği vurgulanıyor. Bu adım, özellikle Çin'in küresel tedarik zincirindeki hakim konumunu kırmayı ve olası kriz durumlarında Amerikan savunma sanayisinin kesintisiz üretim kapasitesini korumayı hedefliyor.
Stratejik malzemelerde bağımlılığın boyutları
Pentagon'un yayımladığı belgeye göre, ABD savunma sanayisi şu anda birçok kritik malzemede yabancı kaynaklara aşırı bağımlı. Özellikle nadir toprak elementlerinin yaklaşık %80'i Çin'den tedarik ediliyor. Bu elementler, füze güdüm sistemlerinden lazer teknolojilerine, gece görüş cihazlarından jet motorlarına kadar pek çok askeri platformun üretiminde kullanılıyor. Ayrıca, elektrikli araç bataryaları için vazgeçilmez olan lityum ve kobalt gibi minerallerde de benzer bir tablo söz konusu. ABD Savunma Bakanlığı, yeni plan kapsamında bu malzemelerin yerli üretimini teşvik edecek ve dost ülkelerle tedarik anlaşmalarını çeşitlendirecek. Bu stratejinin bir parçası olarak, Avustralya, Kanada ve Brezilya gibi ülkelerle iş birliğinin artırılması öngörülüyor.
Bununla birlikte, belgede Çin'in bu malzemeleri silah olarak kullanma potansiyeline de dikkat çekiliyor. 2010 yılında Çin'in Japonya'ya nadir toprak ihracatını durdurması, küresel piyasalarda şok etkisi yaratmış ve ABD'de alarm zillerinin çalmasına neden olmuştu. Pentagon yetkilileri, benzer bir senaryonun tekrarlanması halinde Amerikan savunma programlarının ciddi şekilde aksayabileceğini belirtiyor. Bu nedenle, yeni strateji kapsamında hem stoklama hem de ikame malzeme araştırmalarına hız verileceği ifade ediliyor.
Küresel tedarik zincirinde yeni bir dönem
ABD'nin bu hamlesi, sadece savunma sanayisini değil, aynı zamanda küresel tedarik zincirlerinin yeniden yapılanmasını da tetikleyebilir. Çin, dünyadaki nadir toprak elementlerinin en büyük üreticisi ve işleyicisi konumunda. Pekin yönetimi, bu alandaki hakimiyetini stratejik bir avantaj olarak kullanmakta. Ancak ABD, Avrupa Birliği ve diğer müttefikler, son yıllarda kritik minerallerde bağımlılığı azaltmak için çeşitli girişimler başlatmıştı. ABD'nin bu yeni planı, söz konusu çabaları daha da ileri taşıyarak, savunma tedarik zincirlerinde 'arkadaş ülkelere kaydırma' (friend-shoring) politikasını benimsiyor. Bu politika, tedarikin sadece coğrafi olarak yakın değil, aynı zamanda güvenilir ve benzer değerleri paylaşan ülkelerden yapılmasını öngörüyor.
Uzmanlar, ABD'nin bu adımının uzun vadede küresel nadir toprak piyasasında Çin'in tekelini kırabileceğini, ancak kısa vadede maliyetlerin artmasına ve arz sıkıntılarına yol açabileceğini belirtiyor. Yeni maden yataklarının keşfi ve işlenmesi yıllar alabileceği için, ABD'nin önümüzdeki dönemde Çin'e olan bağımlılığını tamamen sonlandırması beklenmiyor. Bununla birlikte, stratejik stokların artırılması ve geri dönüşüm teknolojilerine yatırım yapılması, kısa vadeli çözümler arasında yer alıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD'nin savunma tedarik zincirinde Çin'e bağımlılığı azaltma hamlesi, Türkiye'yi de yakından ilgilendiriyor. Türkiye, savunma sanayisinde kritik malzemelerin temininde benzer bir bağımlılık sorunu yaşıyor. Özellikle nadir toprak elementleri ve lityum gibi minerallerde Çin'e olan bağımlılık, Türk savunma projelerinde risk oluşturuyor. ABD'nin yeni stratejisi, Türkiye'ye alternatif tedarik kaynakları arayışında iş birliği fırsatları sunabilir. Ayrıca, Türkiye'nin kendi nadir toprak rezervlerini (örneğin Eskişehir'deki rezervler) değerlendirmesi, hem savunma sanayisinde dışa bağımlılığı azaltabilir hem de küresel tedarik zincirinde stratejik bir konum elde etmesini sağlayabilir. Bu gelişme, Türk dış politikasında Çin ile ABD arasında bir denge arayışını da beraberinde getirecek.
