ABD'de rafineriler, benzin ve dizel gibi ürünlere ham petrol işleme kapasitesini Kovid-19 salgını öncesindeki dönemden bu yana en yüksek seviyesine çıkardı. Ancak bu yoğun üretim çabası, küresel ölçekte yaşanan tarihi yakıt krizi karşısında fiyatların hızla artışını engellemeye yetmiyor. Enerji piyasalarındaki arz-talep dengesizliği, Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından uygulanan yaptırımlar ve rafineri kapasitelerindeki yapısal daralma, akaryakıt fiyatlarını küresel çapta rekor seviyelere taşımış durumda.
Üretim Kapasitesi ve Fiyat Baskısı
ABD Enerji Bilgi İdaresi'nin (EIA) verilerine göre, ülkedeki rafineriler günlük yaklaşık 16,5 milyon varil ham petrol işliyor. Bu rakam, pandemi öncesi dönemdeki günlük 17 milyon varil seviyesine yaklaşmış olsa da, Nisan 2020'deki tarihi düşük seviyelerden önemli bir toparlanmayı işaret ediyor. Ancak üretimdeki bu artış, tüketicilerin pompalarda hissettiği fiyat yükünü hafifletmekte yetersiz kalıyor. Ortalama benzin fiyatı ülkede galon başına 4 doların üzerinde seyrederken, dizel fiyatları 5 doları aşmış durumda.
Uzmanlar, rafinerilerin maksimum kapasiteyle çalışmasına rağmen, stokların mevsimsel ortalamaların altında kaldığını belirtiyor. Benzin stokları, talebin zirve yaptığı yaz ayları öncesinde düşük seyrediyor. Ayrıca, pandemi döneminde kapanan veya kapasitesini azaltan rafinerilerin tekrar devreye alınmasının zaman alması, kısa vadede arzı artırma çabalarını sınırlıyor. Enerji analistleri, üretim artışının fiyatları dengeleyebilmesi için birkaç hafta daha geçmesi gerektiğini ifade ediyor.
Küresel Enerji Krizi ve Piyasa Dinamikleri
Bu tablo, dünya genelinde enerji piyasalarını etkileyen daha büyük bir krizin yansıması. Rusya'ya yönelik batılı yaptırımlar, ham petrol ve petrol ürünleri ticaretinde ciddi aksamalara yol açtı. Avrupa Birliği'nin Rus petrolüne uyguladığı yaptırımlar, ABD'nin ise Rus enerji ithalatını durdurması, küresel arzı daraltıyor. OPEC+ ülkelerinin üretim artışı kararları ise talebin gerisinde kalıyor.
Rafineri kapasitesindeki daralma da krizin derinleşmesinde etkili. Pandemi döneminde talep düşüşü nedeniyle birçok rafineri kapatıldı veya kalıcı olarak faaliyetine son verdi. Örneğin, ABD'de son beş yılda altı rafineri kapatıldı ve bu, günlük yaklaşık 800 bin varillik bir işleme kapasitesinin kaybı anlamına geliyor. Küresel ölçekte de rafineri yatırımlarının azalması, uzun vadede arz sıkıntısının sürebileceğine işaret ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD'deki üretim artışına rağmen akaryakıt fiyatlarının yüksek seyretmesi, Türkiye gibi enerji ithalatçısı ülkeler için doğrudan etki doğuruyor. Türkiye, petrol ve petrol ürünlerinin büyük bölümünü ithal ettiği için küresel fiyat artışları, iç piyasada akaryakıt fiyatlarına yansıyor. Bu durum, enflasyon üzerinde baskı oluştururken, cari açığın genişlemesine de neden oluyor. Türkiye'nin enerji arz güvenliği açısından, bu gelişme yerli kaynakların ve yenilenebilir enerjinin önemini bir kez daha ortaya koyuyor. Ayrıca, Rusya ile enerji alanındaki iş birliği, krize karşı Ankara'ya bir manevra alanı sağlasa da, küresel fiyat dalgalanmalarından kaçınmak mümkün görünmüyor.
