ABD'de sağlıklı yaşam trendi ve obezite tedavisinde kullanılan GLP-1 ilaçlarının yaygınlaşması, daha önce niş bir pazar olan yüksek proteinli peynir altı suyuna (whey) olan talebi patlattı. Fiyatlar son bir yılda yüzde 50'den fazla artarken, beslenme şirketleri hammadde bulmakta zorlanıyor. Uzmanlar, bu krizin sporcu besinlerinden bebek mamalarına kadar geniş bir yelpazede fiyat artışlarına yol açabileceği uyarısında bulunuyor.
Peynir altı suyu neden bu kadar değerlendi?
Peynir altı suyu, peynir üretimi sırasında sütün pıhtılaşmasından sonra kalan sıvıdır. Yıllarca atık olarak değerlendirilirken, 1990'lardan itibaren sporcu beslenmesinde protein kaynağı olarak popülerlik kazandı. Ancak son dönemde talebi asıl patlatan iki faktör var: sağlıklı yaşam akımı ve GLP-1 ilaçları.
Özellikle Ozempic, Wegovy, Mounjaro gibi GLP-1 reseptör agonistleri, iştahı baskılayarak kilo kaybına yardımcı oluyor. Ancak bu ilaçlar aynı zamanda kas kaybına da yol açabiliyor. Bu nedenle doktorlar, hastalarına yüksek proteinli diyet öneriyor. Peynir altı suyu, hızlı emilen yüksek kaliteli protein içeriğiyle bu ihtiyacı karşılayan en popüler takviye haline geldi.
ABD Tarım Bakanlığı verilerine göre, peynir altı suyu tozunun toptan fiyatı 2023 başında ortalama 1,50 dolar/kilogramken, 2025 Nisan'ında 2,30 doları aştı. USDA, arz sıkışıklığının en az 2026'ya kadar süreceğini tahmin ediyor.
Küresel etkiler ve piyasalardaki yansımalar
Kriz sadece ABD'yle sınırlı değil. Avrupa'da da peynir altı suyu fiyatları yükseliyor. Danone, Nestlé gibi büyük gıda şirketleri, protein barları ve içeceklerinde alternatif protein kaynaklarına (soya, bezelye) yönelmeye başladı. Ancak peynir altı suyunun biyoyararlılığı ve aminoasit profili nedeniyle tam ikamesi mümkün görünmüyor.
Bu durum, süt üreticileri için yeni fırsatlar yaratıyor. ABD'de süt çiftlikleri, peynir altı suyu üretimini artırmak için yatırımları hızlandırdı. Ancak yeni tesislerin devreye girmesi 12-18 ay sürecek. Kısa vadede arz darboğazının devam etmesi bekleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, süt ve süt ürünleri üretiminde güçlü bir oyuncu olmasına rağmen, peynir altı suyu işleme kapasitesi sınırlıdır. ABD'deki arz krizi, Türk süt üreticileri için potansiyel bir ihracat fırsatı yaratabilir. Özellikle AB pazarına yönelik peynir altı suyu tozu ihracatı artırılabilir. Ancak iç piyasada protein takviyesi fiyatlarının yükselmesi, ithalata bağımlı yerel markaları olumsuz etkileyebilir. Türkiye'nin, süt sanayinde katma değerli ürünlere yatırım yapması, bu tür küresel dalgalanmalara karşı daha dirençli olmasını sağlayacaktır.
