ABD federal hükümeti, su kaynaklarını zehirli 'sonsuz kimyasallar' (PFAS) ile kirlettiği gerekçesiyle açılan davada, kimyasal üreticisi Chemours ile 450 milyon dolar (yaklaşık 12 milyar TL) tutarında bir uzlaşmaya vardı. Adalet Bakanlığı ve Çevre Koruma Ajansı (EPA) tarafından yürütülen soruşturma kapsamında, Delaware merkezli Chemours şirketinin, üretim tesislerinden çevreye yaydığı PFAS bileşiklerinin su kaynaklarına karıştığı ve halk sağlığını tehdit ettiği tespit edildi. Anlaşma uyarınca Chemours, hem temizlik çalışmaları için fon sağlayacak hem de gelecekteki emisyonlarını sıkı bir şekilde kontrol altına almayı taahhüt edecek. Bu uzlaşma, ABD'de PFAS kirliliğine karşı açılan en büyük davalardan biri olarak kayıtlara geçti.
Devletin en geniş kapsamlı PFAS davası sonuçlandı
ABD Adalet Bakanlığı'nın açıklamasına göre, Chemours şirketi Batı Virginia ve Ohio eyaletlerinde bulunan üretim tesislerinden çevreye bıraktığı PFAS (perfloroalkil ve polifloroalkil maddeler) nedeniyle yıllardır federal dava tehdidi altındaydı. PFAS, 'sonsuz kimyasallar' olarak biliniyor çünkü doğada çözünmüyor ve insan vücudunda birikerek kanser, karaciğer hasarı ve bağışıklık sistemi bozukluklarına yol açabiliyor. Chemours, 2015 yılında DuPont'tan ayrılarak bağımsız bir şirket haline gelmişti, ancak DuPont döneminden kalma çevre kirliliği sorumluluğunu da üstlenmişti. Dava kapsamında Chemours, Ohio Nehri havzasındaki içme suyu kaynaklarını ve yeraltı sularını temizlemek için 325 milyon dolar ayıracak; ayrıca 125 milyon dolar da çevresel iyileştirme projelerine harcanacak. EPA ise şirketin tesislerinde PFAS emisyonlarını yüzde 99 oranında azaltmasını şart koşuyor.
Küresel PFAS yasağı tartışmaları yeniden alevlendi
Bu dava, PFAS kimyasallarının dünya genelinde yasaklanması yönündeki çağrıları güçlendirdi. Avrupa Birliği, 2023 yılında PFAS'ın aşamalı olarak yasaklanması için kapsamlı bir düzenleme önermişti. ABD'de ise federal düzeyde henüz kapsamlı bir PFAS yasağı bulunmuyor; ancak birçok eyalet kendi içme suyu standartlarını belirlemiş durumda. Chemours anlaşması, şirketin mahkemede yüzleşeceği daha büyük bir tazminat yükünden kaçınmasını sağlasa da, halk sağlığı savunucuları anlaşmanın yetersiz olduğunu savunuyor. Çevre örgütleri, PFAS kirliliğinin temizlenmesinin on milyarlarca dolar gerektirebileceğini ve bu anlaşmanın yalnızca 'buzdağının görünen kısmı' olduğunu belirtiyor. Öte yandan, Chemours benzer davalarla karşı karşıya olan 3M ve DuPont gibi diğer büyük kimyasal şirketleri için de emsal teşkil edebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
PFAS kirliliği Türkiye'de henüz geniş çaplı bir kamuoyu tartışmasına dönüşmemiş olsa da, küresel standartlar ve ticaret anlaşmaları kapsamında Türkiye'nin de bu kimyasalların üretimi ve kullanımına yönelik düzenlemeler yapması bekleniyor. AB ile Gümrük Birliği ilişkileri ve AB'nin PFAS yasağı planları, Türk tekstil ve ambalaj sanayisini doğrudan etkileyebilir. Ayrıca, Türkiye'nin su kaynaklarının korunması açısından PFAS izleme sistemlerinin kurulması ve endüstriyel atık yönetiminin güçlendirilmesi, bu tür çevre davalarının Türkiye'de de önünü açabilir. Chemours davası, çevre kirliliğinde 'kirleten öder' ilkesinin uluslararası alanda giderek daha sıkı uygulandığını gösteriyor.
