Bir zamanlar bulaşıcı hastalıklarla küresel mücadelenin öncüsü olan Amerika Birleşik Devletleri, şimdi ölümcül Ebola salgını karşısında adeta kovalamaca oynuyor. Dünya Sağlık Örgütü'nün acil durum ilan ettiği mevcut salgın, Uganda'da hızla yayılırken, ABD'nin yavaş tepkisi ve sağlık sistemindeki zaaflar uluslararası toplumda endişe yaratıyor. Uzmanlar, Washington'ın liderlik rolünden çekilmesi durumunda salgını kontrol altına alacak alternatif bir gücün bulunmadığı uyarısında bulunuyor.
Gelişmenin arka planı
Ebola virüsü, ilk kez 1976'da Sudan ve Demokratik Kongo Cumhuriyeti'nde eş zamanlı salgınlarla ortaya çıktığından beri, Afrika'nın bazı bölgelerinde periyodik olarak can almaya devam ediyor. En büyük salgın 2014-2016 yılları arasında Batı Afrika'da yaşanmış, 11 binden fazla kişi hayatını kaybetmişti. O dönemde ABD, Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri (CDC) ve diğer kurumları aracılığıyla kriz yönetiminde kilit rol oynamış, binlerce sağlık çalışanı göndermiş ve milyarlarca dolar yardım sağlamıştı.
Ancak son yıllarda ABD'nin küresel sağlık girişimlerine ayırdığı bütçe önemli ölçüde azaldı. Trump yönetimi döneminde DSÖ'ye yapılan katkılar kesilmiş, pandemi hazırlık fonları küçültülmüştü. Biden yönetimi bazı kesintileri geri alsa da, uzmanlar mevcut kaynakların yeni bir büyük salgını karşılamada yetersiz kalacağını belirtiyor. Uganda'da Eylül 2022'de başlayan Sudan Ebola virüsü türü salgını, şimdiden 50'den fazla ölüme yol açtı ve henüz onaylanmış bir aşısı bulunmuyor.
ABD'nin müdahalesi gecikmeli ve sınırlı oldu. CDC, ancak Ekim ayında Uganda'ya küçük bir ekip gönderdi. Oysa salgının ilk haftalarında daha hızlı ve kapsamlı bir yanıt verilmesi gerekirdi. Dahası, ABD hükümeti şu ana kadar acil durum fonu tahsis etmedi. Bu durum, hem Uganda'yı hem de komşu ülkeleri alarm durumuna geçirdi.
Bölgesel veya küresel boyut
Ebola salgını yalnızca Uganda için değil, tüm Doğu Afrika bölgesi için ciddi bir tehdit oluşturuyor. Uganda, yoğun nüfus hareketlerinin yaşandığı bir bölgede yer alıyor; Güney Sudan, Kongo Demokratik Cumhuriyeti, Ruanda ve Tanzanya ile sınır komşusu. Virüsün bu ülkelere sıçraması halinde, hastalık kontrol altına alınamaz hale gelebilir. Uganda hükümeti karantina önlemleri alsa da, sağlık altyapısının zayıflığı ve güvensizlik nedeniyle bu önlemlerin etkinliği sınırlı kalıyor.
Küresel olarak, ABD'nin liderlik boşluğunu Çin veya Rusya gibi başka aktörlerin doldurması pek olası görünmüyor. Çin, Afrika'da sağlık altyapısına yatırım yapmış olsa da, Ebola gibi ölümcül bir salgına müdahale konusunda deneyimsiz. Rusya ise Sağlık alanında uluslararası iş birliğini jeopolitik bir araç olarak kullanıyor ancak kapasitesi sınırlı. Avrupa Birliği ve diğer ülkeler katkı sağlasa da, ABD'nin lojistik ve bilimsel kapasitesinin yerini tutamıyor. Bu durum, salgının kontrol altına alınamaması riskini artırıyor.
DSÖ, acil durum fonları ve koordinasyon çabalarıyla süreci yönetmeye çalışıyor ancak üye ülkelerden yeterli destek gelmemesi fonların erimesine yol açıyor. Uzmanlar, küresel sağlık güvenliğinin yeniden yapılandırılması gerektiğini ve bu konuda siyasi iradenin artırılması çağrısında bulunuyor. Salgın, pandemilere hazırlık konusundaki eksiklikleri bir kez daha gözler önüne seriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Ebola salgını Türkiye'ye doğrudan bir tehdit oluşturmasa da, küresel sağlık krizleri zincirleme etkiler yaratabilir. Türkiye, Afrika'da artan ticari ve diplomatik ilişkileri sayesinde bölgede önemli bir aktör haline gelmiştir. Salgın, Türkiye'nin sağlık diplomasisi alanındaki kapasitesini göstermesi için bir fırsat olabilir. Özellikle Uganda ile dostane ilişkiler göz önüne alındığında, Türkiye'nin insani yardım ve tıbbi malzeme desteği sağlaması, hem bölgesel istikrara katkıda bulunur hem de Ankara'nın yumuşak gücünü artırır. Ayrıca, salgının yayılması halinde uluslararası seyahat kısıtlamaları ve ticaret aksamaları Türkiye ekonomisini olumsuz etkileyebilir. Bu nedenle Türkiye, DSÖ ve diğer uluslararası kuruluşlarla iş birliğini güçlendirerek proaktif bir yaklaşım benimsemelidir.
