ABD'nin müttefikleri, uzun süredir devam eden ekonomik bağımlılık ilişkilerini yeniden tanımlama yoluna gidiyor. Başta Avrupa Birliği, Japonya ve Güney Kore olmak üzere Washington'un geleneksel ortakları, kendi ekonomik egemenliklerini güçlendirme ve ticaret ortaklıklarını çeşitlendirme arayışına girmiş durumda. Bu eğilim, ABD'nin son yıllarda uyguladığı korumacı ticaret politikaları ve dost ülkelere yönelik baskılarla tetiklenmiş görünüyor.
Ekonomik Bağımsızlık Arayışının Arka Planı
Son on yılda ABD, hem Trump hem de Biden yönetimleri altında ticaret ve yatırım alanında daha rekabetçi ve zaman zaman müttefiklerine karşı da sert politikalar benimsedi. Örneğin, ABD'nin 2022'de yürürlüğe koyduğu Enflasyon Azaltma Yasası (IRA), AB'li müttefiklerden tepkilere yol açtı. Bu yasa, yerli üretimi teşvik eden sübvansiyonlar içerirken Avrupalı firmaları Amerikan pazarında dezavantajlı konuma getirdi. Brüksel, bu durumu "eşitsiz rekabet" olarak nitelendirdi ve kendi yeşil enerji sübvansiyon paketini oluşturma kararı aldı.
Benzer bir durum, Güney Kore ve Japonya için de geçerli. Washington'un Pekin'e yönelik teknoloji yaptırımları, bu iki ülkeyi doğrudan etkiledi. Özellikle yarı iletken (chip) endüstrisinde ABD'nin Çin'e ihracat kısıtlamaları, Koreli ve Japon teknoloji firmalarının büyüyen Çin pazarındaki konumlarını zayıflattı. Sonuç olarak Tokyo ve Seul, ABD'ye olan teknoloji bağımlılığını azaltmak için kendi araştırma-geliştirme ve üretim kapasitelerini artırma planlarını hızlandırdı.
Ekonomik ayrışma, sadece ticaret politikalarıyla sınırlı değil. Dolar hegemonyası da bu yeniden yapılanmanın bir parçası. Rusya'nın Ukrayna'yı işgalinin ardından ABD ve müttefikleri Rusya'ya yaptırım uygularken, bu yaptırımların küresel ödeme sistemlerinde yarattığı kırılganlık, birçok ülkeyi alternatif rezerv para birimleri ve ödeme sistemleri arayışına itti. Çin ve Hindistan'ın yanı sıra Avrupa Birliği de dolar dışı alternatifler üzerinde çalışmalarını derinleştirdi.
Küresel Jeopolitik Boyut
Bu ekonomik bağımsızlık arayışı, mevcut jeopolitik bloklaşmanın bir yansıması olarak da görülebilir. ABD, Çin ve Rusya üçgeninde şekillenen yeni küresel sistemde, geleneksel müttefikler, bir çatışma durumunda aşırı bağımlılığın risklerini görmeye başladı. Özellikle Avrupa, enerji tedarikinde Rusya'ya bağımlılığının yarattığı kırılganlığı deneyimlemiş durumda. Bu ders, ekonomik bağımlılıkların geneline yönelik bir uyanışı beraberinde getirdi.
Öte yandan, ABD'nin bazı müttefikleri, "Askıya Alınmış Bağımsızlık" (Hedged Independence) stratejisi izliyor. Bu ülkeler, ABD ile güvenlik ittifaklarını sürdürürken ekonomik olarak daha bağımsız bir pozisyon almaya çalışıyor. Hindistan, stratejik otonomi politikası çerçevesinde hem ABD hem de Rusya ile ilişkilerini dengelemeye devam ederken, Suudi Arabistan ve BAE gibi Körfez ülkeleri, Çin ile artan ticaretlerine rağmen ABD ile savunma bağlarını koparmıyor.
Bu trend, sadece dost ülkeleri kapsamıyor. Brezilya, Endonezya ve Güney Afrika gibi yükselen piyasalar da BRICS gibi platformlarda daha belirgin bir rol üstlenerek alternatif küresel mimari oluşturma çabasında. Dolayısıyla, "bağımsızlık" arayışı çok kutuplu bir dünya düzeninin doğal bir sonucu olarak yorumlanabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, uzun yıllardır stratejik otonomi politikası izleyen bir ülke olarak bu küresel eğilimin en önemli örneklerinden biridir. ABD'ye bağımlılık yerine çok yönlü ekonomi ve ticaret ilişkileri kuran Türkiye, hem Batılı hem de Doğulu ortaklarıyla dengeli bir portföy oluşturmuştur. Bu gelişme, Türkiye'nin izlediği dış politikanın haklılığını teyit ederken, yeni ekonomik arayışlar Türkiye'ye alternatif tedarik zincirleri, enerji koridorları ve finansal işbirliği fırsatları sunabilir. Ancak, ABD ile mevcut gerginliklerin derinleşmesi, özellikle savunma sanayii alanında yeni kırılmalara yol açabilir. Türkiye'nin bu dengeyi korurken, yükselen güçlerle işbirliğini derinleştirmesi akılcı bir strateji olacaktır.
