ABD, İsrail ve İran arasında varılan bir mutabakat zaptı (MOU), Ortadoğu'da son haftalarda tırmanan gerginliği geçici olarak hafifletti. Georgetown Üniversitesi Dış Hizmetler Okulu'ndan misafir öğretim üyesi Ali Vaez, Bloomberg Bu Hafta programına yaptığı değerlendirmede, anlaşmaya ihtiyatla yaklaştığını ancak bunun taraflara "nefes alma alanı" sağlayabileceğini söyledi. Vaez, Tahran ile Washington arasında dolaylı yollardan yürütülen müzakerelerin, nükleer program başta olmak üzere birçok konuda krizi önleyici bir adım olduğunu ifade etti.
Anlaşmanın Arka Planı ve Kapsamı
Mutabakat zaptı, ABD ve İran arasında Umman ve Katar arabuluculuğunda yürütülen görüşmelerin bir ürünü olarak ortaya çıktı. Anlaşma kapsamında İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini %60 seviyesinin altında tutması, buna karşılık ABD'nin bazı yaptırımları hafifletmesi ve İran'ın dondurulmuş varlıklarına erişiminin kolaylaştırılması öngörülüyor. Vaez, bu anlaşmanın İran'ın nükleer programı konusunda "devam eden bir krizi önlemek" için tasarlandığını, ancak uzun vadeli bir çözüm olmadığını vurguladı. Ayrıca, İsrail'in anlaşmaya mesafeli durduğu ve askeri seçenekleri masada tuttuğu biliniyor.
Ali Vaez, anlaşmanın başarısının sahada uygulanmaya başlamasına bağlı olduğunu belirterek, "Bu bir niyet beyanı, ancak her iki taraf da bir adım geri atmaya hazır görünüyor. Bu, en azından bir savaş riskini şimdilik azalttı" dedi. Akademisyen, taraflar arasında güven eksikliğinin devam ettiğini ve bu nedenle anlaşmanın kırılgan olduğunu sözlerine ekledi.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar
Bu gelişme, özellikle İsrail-İran geriliminin yanı sıra, İran'ın Natanz ve Fordow tesislerindeki nükleer çalışmalarına yönelik uluslararası endişeleri de bir nebze olsun hafifletti. Washington yönetimi, İran'ın nükleer silah üretme eşiğine yaklaştığı uyarılarını sık sık yaparken, Tahran ise programının tamamen barışçıl olduğunu savunuyor. Viyana'daki nükleer müzakerelerin çıkmaza girdiği bir dönemde bu dolaylı mutabakat, diplomasinin canlı olduğunu göstermesi açısından önem taşıyor.
Ancak uzmanlar, bu anlaşmanın bölgesel dengeleri kalıcı olarak değiştirmesinin zor olduğunu belirtiyor. İran'ın Yemen'deki Husilere, Lübnan'daki Hizbullah'a ve Suriye'deki güçlere verdiği destek, ABD ve İsrail'in temel güvenlik endişeleri arasında yer almaya devam ediyor. Ayrıca, İran'ın balistik füze programı da anlaşma kapsamı dışında bırakıldı. Vaez, "Bu mutabakat, daha büyük bir müzakere sürecinin ilk adımı olabilir, ancak her an çökme riski taşıyor" uyarısında bulundu.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran arasındaki bu geçici yumuşama, Türkiye'nin enerji ticareti ve komşuluk ilişkileri açısından kısa vadede olumlu bir gelişme olarak görülebilir. Türkiye, İran'dan doğal gaz ithal etmekte ve iki ülke arasındaki ticaret hacmi yaptırımlar nedeniyle sınırlı kalmaktadır. Yaptırımların hafifletilmesi, Türk şirketlerinin İran pazarında daha aktif olmasına imkân tanıyabilir. Ancak anlaşmanın kalıcı olmaması ve ABD'nin İran'a yönelik genel politikasının değişmemesi, Türkiye'nin bu fırsatı uzun vadeli bir kazanıma dönüştürmesini zorlaştırmaktadır. Bölgesel istikrarın sağlanması, Türkiye'nin güney sınırlarında dolaylı da olsa güvenlik avantajı yaratabilir.
