Beyaz Saray Sözcüsü Jen Psaki, İran ile imzalanan mutabakat zaptının (Memorandum of Understanding) yalnızca bir çerçeve anlaşması niteliği taşıdığını ve asıl nükleer müzakerelerin bu belgenin ardından başladığını duyurdu. Psaki, günlük basın brifinginde yaptığı açıklamada, anlaşmanın henüz bağlayıcı olmadığını, ancak tarafların kapsamlı bir nükleer anlaşmaya varmak için masaya oturduğunu vurguladı. Bu gelişme, ABD ile İran arasında yıllardır süren nükleer gerilimde yeni bir dönemin habercisi olarak değerlendiriliyor. Washington yönetimi, Tahran'ın nükleer programının barışçıl olduğuna dair uluslararası güvence arayışını sürdürürken, İran ise ekonomik yaptırımların kaldırılmasını talep ediyor.
Gelişmenin arka planı: Uzun süren diplomatik çabalar
ABD ve İran arasındaki nükleer görüşmeler, 2021 yılından bu yana Viyana'da aralıklı olarak devam ediyordu. Taraflar, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (JCPOA) yeniden canlandırılması için dolaylı müzakereler yürütüyordu. Trump yönetiminin 2018'de anlaşmadan tek taraflı çekilmesi ve İran'a yönelik yaptırımları artırması, Tahran'ı uranyum zenginleştirme faaliyetlerini yükseltmeye itmişti. Bu durum, uluslararası toplumda İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşabileceği endişesini doğurdu.
Biden yönetiminin işbaşına gelmesiyle birlikte ABD, JCPOA'ya geri dönme niyetini açıkladı. Ancak müzakereler, İran'ın talep ettiği yaptırımların kapsamı ve nükleer faaliyetlerin sınırlandırılması gibi konularda tıkanmıştı. Son olarak İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir-Abdullahiyan'ın yaptığı bir açıklamada, çerçeve anlaşmasının imzalandığını ve ayrıntıların önümüzdeki haftalarda netleşeceğini belirtmesi, sürece ivme kazandırdı. Çerçeve anlaşması, tarafların üzerinde anlaştığı temel ilkeleri içeriyor; bu ilkeler arasında uranyum zenginleştirme seviyesinin belirli bir oranın altında tutulması ve BM denetimlerine izin verilmesi yer alıyor.
Beyaz Saray Sözcüsü Psaki, anlaşmanın ayrıntıları hakkında henüz kamuoyuna bilgi verilmeyeceğini, çünkü görüşmelerin devam ettiğini söyledi. Psaki, "Bu sadece bir çerçeve; nihai anlaşmanın sağlanması için daha çok çalışmamız gerekiyor" ifadelerini kullandı. Uzmanlar, çerçeve anlaşmasının imzalanmasının olumlu bir adım olduğunu, ancak asıl zorluğun teknik detaylarda yaşanacağını belirtiyor. İran'ın nükleer programının askıya alınması ve uluslararası denetimler konusunda somut adımlar atılıp atılmayacağı merak konusu.
Bölgesel ve küresel boyut: Reaksiyonlar ve olası sonuçlar
İran nükleer anlaşması, sadece ABD ve İran'ı değil, tüm Ortadoğu'yu ve küresel güç dengelerini yakından ilgilendiriyor. İsrail, Suudi Arabistan ve Körfez ülkeleri, İran'ın nükleer silah sahibi olmasına yönelik en büyük endişeyi taşıyan ülkeler arasında yer alıyor. İsrail Başbakanı Naftali Bennett, daha önce İran'la varılacak herhangi bir anlaşmanın "tehlikeli" olduğunu ve İsrail'in kendini savunma hakkını saklı tuttuğunu söylemişti. Suudi Arabistan ise, benzer bir anlaşmanın kendileri için de geçerli olmasını talep ediyor.
Rusya ve Çin de sürecin yakın takipçisi. Rusya, JCPOA'nın yeniden canlanmasını desteklerken, İran'ın enerji ihracatına yönelik yaptırımların kalkması durumunda küresel petrol piyasalarında dengelerin değişebileceğine dikkat çekiyor. Çin ise İran'dan petrol ithalatını artırmayı hedefliyor. Avrupa Birliği, müzakerelerin arabulucu rolünü üstlenirken, anlaşmanın sağlanması halinde İran'la ticari ilişkilerin normalleşmesini bekliyor.
Uzmanlar, anlaşmanın tam olarak yürürlüğe girmesi durumunda İran'ın ekonomisinin rahatlayabileceğini, ancak Tahran yönetiminin bölgedeki nüfuz mücadelesini sürdüreceğini öngörüyor. ABD'nin anlaşmaya yönelik Kongre'den onay alması gerektiği de ayrı bir zorluk. Beyaz Saray'ın bu süreci nasıl yöneteceği merak ediliyor. Ayrıca İran'da 2023'te yapılacak cumhurbaşkanlığı seçimlerinin de süreci etkileyebileceği belirtiliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran'la komşu olması ve enerji ticaretinde İran'a bağımlı olması nedeniyle bu gelişmeyi yakından takip ediyor. Nükleer anlaşmanın sağlanması, İran'a yönelik yaptırımların kaldırılmasını beraberinde getirebilir ve Türkiye'nin İran'dan doğalgaz ve petrol ithalatını artırmasına olanak tanıyabilir. Ayrıca Türkiye, Ortadoğu'da bölgesel istikrarın sağlanması için İran'la ilişkilerini dengelemeye çalışıyor. Bununla birlikte, İran'ın nükleer programının şeffaflık kazanması, bölgede silahlanma yarışını tetikleyebileceği için Türkiye'nin güvenlik politikalarını da etkileyebilir. Türk diplomatlar, sürecin çok taraflı mekanizmalarla yürütülmesinden yana olduklarını belirterek, Türkiye'nin yapıcı rol oynamaya hazır olduğunu sinyalini veriyor.
