ABD ve İran arasında stratejik Hürmüz Boğazı çevresinde askeri gerginlik tırmanıyor. İran Devrim Muhafızları'na ait sürat teknelerinin ABD savaş gemilerine yakın manevra yapması ve ABD'nin karşılık olarak bölgeye ek donanma gücü sevk etmesi, petrol fiyatlarının birkaç saat içinde yüzde 3'ün üzerinde yükselmesine neden oldu. Pentagon'dan yapılan açıklamada, ABD Donanması'na ait bir muhrip ve destek gemisinin Hürmüz Boğazı geçişi sırasında İran botlarının taciz ateşi açtığı, ancak herhangi bir can kaybı veya hasar yaşanmadığı belirtildi. İran ise resmi haber ajansı IRNA aracılığıyla yaptığı açıklamada, ABD gemilerinin İran karasularını ihlal ettiğini, bu nedenle uyarı ateşi açıldığını savundu. ABD Merkez Kuvvetler Komutanlığı (CENTCOM) Sözcüsü Kaptan John Kirby, olayın uluslararası sularda meydana geldiğini ve ABD'nin seyrüsefer serbestisini korumakta kararlı olduğunu ifade etti. Bu gelişme, 2019'dan bu yana bölgede yaşanan en ciddi karşılaşma olarak değerlendiriliyor.
Gelişmenin arka planı: Uzun soluklu bir gerilim
ABD ile İran arasındaki bu son karşılaşma, 2018'de ABD'nin nükleer anlaşmadan (JCPOA) tek taraflı çekilmesi ve İran'a yönelik yaptırımları yeniden uygulamaya koymasıyla başlayan gerilim sarmalının yeni bir halkası. Tahran yönetimi, anlaşmanın dağılmasından bu yana uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırmış ve uluslararası denetimleri kısıtlamıştı. Son olarak geçen hafta, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) İran'ın yüzde 60 saflıkta uranyum ürettiğini doğrulamıştı; bu oran silah yapımı için gereken yüzde 90'a oldukça yakın. Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği dar bir su yolu. İran, geçmişte de bu boğazı kapatmakla tehdit etmiş ve 2019'da Suudi Arabistan'a ait petrol tesislerine ve nakliye gemilerine saldırılar düzenlenmişti. Körfez İşbirliği Konseyi ülkeleri, bu son olayın ardından acil toplantı kararı alırken, Birleşik Arap Emirlikleri ve Suudi Arabistan, petrol tesislerinin güvenliğini artırdıklarını duyurdu. ABD'nin Bahreyn'deki Beşinci Filo komutanlığı, bölgede seyir güvenliğini sağlamak amacıyla devriye sıklığını iki katına çıkardığını bildirdi. Uzmanlar, bu tür sürtüşmelerin yanlış hesaplamalar sonucu sıcak çatışmaya dönüşme riskinin yüksek olduğunu vurguluyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Enerji güvenliği tehlikede
Hürmüz Boğazı'ndaki gerginlik, küresel enerji piyasalarını tedirgin ederken, Asya ve Avrupa'nın enerji arz güvenliğini doğrudan tehdit ediyor. Ham petrol fiyatları, olayın duyulmasının ardından varil başına 85 doların üzerine çıktı; analistler, gerilimin devam etmesi halinde fiyatların 100 doları aşabileceğini öngörüyor. Japonya, Güney Kore ve Hindistan gibi İran ve Körfez ülkelerinden yoğun petrol ithal eden ülkeler, enerji arzında kesintiye karşı acil durum planlarını devreye soktu. Avrupa Birliği ise ABD ile İran arasındaki gerginliğin azaltılması için diplomatik kanalları harekete geçirdi; Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, her iki tarafa da itidal çağrısında bulundu. Rusya ise olayı 'ABD'nin provokasyonu' olarak nitelendirirken, Çin, tarafları diyalog ve müzakereye davet etti. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, konuyu görüşmek üzere acil toplantıya çağrıldı. Uzun vadede, bu krizin İran'ın nükleer programına yönelik uluslararası baskıyı artırması ve ABD'nin bölgedeki askeri varlığını daha da güçlendirmesi bekleniyor. İsrail ise olayı yakından izleyerek, İran'ın nükleer tesislerine yönelik olası askeri seçenekleri masada tuttuğunu sinyalliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ihtiyacının büyük bölümünü ithal eden bir ülke olarak Hürmüz Boğazı'ndaki gerginlikten doğrudan etkileniyor. Petrol fiyatlarındaki artış, cari açığı ve enflasyonu yukarı çekerken, Türk Lirası üzerinde baskı oluşturuyor. Türkiye'nin İran ile enerji alanındaki işbirliği (doğalgaz anlaşmaları ve takas mekanizmaları) bu krizde Ankara'ya manevra alanı sağlasa da, ABD yaptırımları nedeniyle İran petrolü ithalatı sınırlı. Öte yandan, Türkiye'nin Katar ve Azerbaycan ile geliştirdiği alternatif enerji koridorları (Trans-Anadolu Doğalgaz Boru Hattı - TANAP ve LNG terminalleri) bu tür krizlerde stratejik önem kazanıyor. NATO üyesi olarak ABD ile müttefiklik ilişkisini sürdüren Türkiye, İran ile ekonomik ve diplomatik bağlarını da korumak istiyor. Bu nedenle Ankara'nın arabuluculuk rolü üstlenmesi ve tansiyonun düşürülmesi için çaba göstermesi beklenebilir. Deniz güvenliği açısından ise Türkiye, bölgede seyir emniyetinin sağlanması için uluslararası çabalara destek vermeye hazır olduğunu ifade ediyor.
