ABD ile İran arasında nükleer anlaşmanın yeniden canlandırılması için yürütülen müzakerelerde yeni bir pürüz ortaya çıktı: İki taraf da masadan kazançlı çıkmak istiyor. Washington ve Tahran, varılacak olası bir mutabakatı kendi kamuoylarına bir zafer olarak sunma baskısı altında. Ancak bu durum, müzakerelerde ilerleme kaydedilmesini zorlaştırıyor. Özellikle ABD Başkanı Joe Biden ile İran'ın dini lideri Ali Hamaney'in müzakere tarzları, arabulucuları ve uluslararası gözlemcileri zora sokuyor. Tarafların birbirine duyduğu güvensizlik ve anlaşmanın getireceği siyasi maliyetler, sürecin seyrini belirliyor.
Gelişmenin arka planı: Zafer söylemi ve iç siyaset
2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olarak bilinen nükleer anlaşma, 2018'de dönemin ABD Başkanı Donald Trump'ın tek taraflı çekilmesiyle rafa kalkmıştı. Biden yönetimi, anlaşmayı canlandırmak için Nisan 2021'den bu yana Viyana'da dolaylı müzakereler yürütüyor. Ancak müzakereler defalarca kesintiye uğradı.
Her iki taraf da iç siyasi dengeleri gözetiyor. Biden yönetimi, İran'a fazla taviz verdiği eleştirilerine maruz kalmak istemiyor. Özellikle Cumhuriyetçiler, yumuşak bir anlaşmayı sert dille eleştiriyor. İran cephesinde ise Hamaney, müzakere sürecine şüpheyle yaklaşıyor ve anlaşmanın ülkenin çıkarlarını garanti altına almasında ısrarcı. İran'da muhafazakar kanat, batıyla her türlü uzlaşmaya kuşkuyla bakıyor.
İki liderin müzakere yaklaşımı arabulucuları zorluyor. Biden, İran'ın nükleer programını sınırlandırması karşılığında yaptırımları kaldırmayı öneriyor. Ancak İran, önce yaptırımların kaldırılmasını, ardından nükleer adım atacağını söylüyor. Bu kısır döngü, görüşmelerin tıkanmasına yol açıyor. Hamaney ise müzakerecilerine sıkı talimatlar veriyor, herhangi bir sapmaya izin vermiyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Ortadoğu'da yeni bir denklem
ABD-İran müzakerelerinin sonucu, tüm Ortadoğu'yu etkileyecek potansiyele sahip. Olası bir anlaşma, bölgede istikrarı artırabilir. Ancak İran'ın nükleer programına ilişkin endişeler devam ediyor. İsrail ve Suudi Arabistan gibi ülkeler, İran'ın anlaşma sonrası nükleer faaliyetlerini izlemekte zorluk çekileceğini düşünüyor.
Küresel ölçekte ise anlaşma, petrol piyasalarını ve uluslararası yaptırım rejimini doğrudan etkileyecek. İran'ın petrol ihracatının normale dönmesi, küresel enerji fiyatlarını aşağı çekebilir. Ayrıca anlaşma, ABD'nin Asya-Pasifik'te Çin'e karşı elini güçlendirmek için Ortadoğu'da daha az askeri meşguliyet istemesiyle de bağlantılı. Ancak tüm bu olumlu senaryolar, müzakerelerdeki mevcut tıkanma aşılamazsa rafa kalkacak.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile hem komşu hem de rekabet halinde olduğu bir bölgede yer alıyor. Olası bir ABD-İran anlaşması, Türkiye'nin enerji maliyetlerini düşürebilir. İran'ın yaptırımlardan kurtulması, Türkiye'nin doğalgaz ve petrol alımında daha esnek hareket etmesini sağlayabilir. Ayrıca anlaşma, Türkiye'nin Suriye ve Irak'taki İran etkisini dengeleme çabalarını da etkileyebilir. Ancak müzakerelerin tıkanması, bölgede mevcut gerginliklerin sürmesine neden olacak ve Türkiye'nin enerji güvenliği riskini artıracaktır. Ankara, bu süreçte hem Washington hem de Tahran'la dengeli bir politika izlemeye devam edecek gibi görünüyor.
