ABD ile İran arasında son günlerde hızla tırmanan karşılıklı askeri saldırılar, küresel petrol piyasalarında büyük bir dalgalanmaya yol açtı. Brent türü ham petrolün varil fiyatı, Perşembe günü yüzde 3’ün üzerinde bir artışla 85 doların üzerine çıktı. Ham petrolün Orta Doğu’dan küresel pazarlara taşınmasında kritik bir geçiş noktası olan Hürmüz Boğazı’nın çatışmalar nedeniyle kapanma riski, yatırımcıları tedirgin ediyor. Piyasa analistleri, jeopolitik risk priminin hızla yükseldiğini ve kısa vadede fiyatların daha da artabileceğini belirtiyor.
Gelişmenin arka planı: ABD ve İran arasında misilleme döngüsü
ABD ordusu, geçtiğimiz hafta Suriye ve Irak’taki İran destekli milislere ait hedeflere hava saldırıları düzenledi. Pentagon yetkilileri, bu saldırıların ABD üslerine yönelik artan roket ve insansız hava aracı saldırılarına karşı bir misilleme olduğunu açıkladı. İran ise buna karşılık olarak Basra Körfezi’nde ABD donanmasına ait bir savaş gemisine yakın mesafede füze tatbikatı yaptı. Tahran yönetimi, uluslararası sularda seyrüsefer güvenliğini sağlama gerekçesiyle bölgedeki varlığını artırdı.
Uzmanlar, bu tırmanışın diplomatik kanalların yetersiz kaldığı bir döneme denk geldiğine dikkat çekiyor. İran, nükleer programı konusunda Batı ile yürüttüğü müzakerelerde bir ilerleme kaydedememiş, ABD’nin yaptırımlarını delme çabalarını sürdürmüştü. Buna ek olarak, İsrail’in İran’ın nükleer tesislerine yönelik olası bir saldırı hazırlığı içinde olduğu yönündeki istihbarat raporları da gerilimi artıran etkenler arasında sayılıyor.
Tüm bu gelişmeler, 2023 yılında yaşanan kısa süreli tansiyon düşüşünün ardından bölgenin yeniden bir çatışma sarmalına girdiğini gösteriyor. Geçmişte yaşanan 2019’daki Petrol tesisi saldırıları ve 2020’deki General Kasım Süleymani suikastı gibi olaylar, her iki ülkenin de savaş eşiğinde adım attığına işaret ediyor.
Küresel boyut: Petrol piyasaları alarmda
Hürmüz Boğazı, dünya ham petrol ihracatının yaklaşık beşte birine ev sahipliği yapıyor. Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi büyük üreticilerin ihracatının büyük kısmı bu boğazdan geçiyor. Herhangi bir kapanma veya ciddi bir aksama, küresel petrol arzında günlük milyonlarca varillik bir kayba yol açabilir. Bu da sadece petrolü değil, aynı zamanda doğal gaz ve sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG) fiyatlarını da doğrudan etkiliyor.
ABD Enerji Enformasyon İdaresi (EIA) verilerine göre, 2022 yılında boğazdan günde ortalama 21 milyon varil ham petrol ve petrol ürünü taşındı. Bu rakam, küresel talebin yaklaşık yüzde 21’ine denk geliyor. Analistler, olası bir blokaj durumunda fiyatların bir hafta içinde yüzde 15-20 arasında yükselebileceğini öngörüyor. Özellikle Çin ve Hindistan gibi büyük ithalatçı ülkeler, alternatif tedarik rotaları bulmakta zorlanacak.
ABD’nin stratejik petrol rezervlerini devreye sokabileceği belirtilse de, bu stokların 2022’deki Ukrayna savaşı sonrası önemli ölçüde azaldığı biliniyor. OPEC+ grubunun ise mevcut üretim kotalarını artırması beklenmiyor; zira Suudi Arabistan ve Rusya, fiyatları yüksek tutmak için üretim kesintilerine devam ediyor.
Bu ortamda, uluslararası yatırım bankaları petrol fiyat tahminlerini yukarı yönlü revize ediyor. Goldman Sachs, bu hafta yayımladığı raporda, jeopolitik risk priminin 5-10 dolar arasında olduğunu ve çatışmaların yayılması halinde fiyatların 100 doların üzerine çıkabileceğini belirtti. Morgan Stanley ise olası bir arz şokunun gelişmekte olan ülkelerde cari açık sorunlarını derinleştireceğine dikkat çekiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, petrol ihtiyacının yaklaşık yüzde 90’ını ithal eden bir ülke olarak bu fiyat artışlarından doğrudan etkileniyor. Rusya ve Irak başta olmak üzere Orta Doğu ülkelerinden yapılan ithalat, Türkiye’nin enerji faturasını belirleyen temel faktörler arasında. Petrol fiyatlarındaki her 10 dolarlık kalıcı artış, Türkiye’nin cari açığını yaklaşık 3-4 milyar dolar artırıyor. Ayrıca, enerji maliyetlerindeki yükseliş enflasyonu da besliyor. Türkiye’nin Doğu Akdeniz ve Karadeniz’deki enerji arama faaliyetleri, jeopolitik risklerin arttığı bir dönemde daha da stratejik hale geliyor. Ankara, hem diplomatik kanalları açık tutarak hem de enerji tedarik kaynaklarını çeşitlendirerek bu tür küresel şoklara karşı kırılganlığını azaltmaya çalışıyor.
