ABD ile İran arasında son haftalarda artan askeri ve siyasi gerilimi düşürmek amacıyla bölgesel arabulucular devreye girdi. Katar ve Umman'ın ev sahipliği yaptığı görüşmelerde, taraflar arasında doğrudan bir çatışmayı önlemek için kriz yönetimi mekanizmaları ele alınıyor. Görüşmelerin odağında, İran'ın nükleer programı, Körfez güvenliği ve Yemen'deki ateşkes çabaları yer alıyor. ABD Başkanı Joe Biden yönetimi, İran'la dolaylı müzakerelere sıcak bakarken, Tahran yönetimi de ekonomik baskılar altında diplomasiye açık olduğunu sinyalliyor. Ancak taraflar arasındaki güvensizlik ve bölgesel rekabet, çözümü zorlaştırıyor.
Gelişmenin arka planı
İran'ın nükleer faaliyetlerini hızlandırması ve ABD'nin yaptırımları sürdürmesi, ikili ilişkileri kritik bir noktaya taşıdı. Son olarak ABD'nin Yemen'deki Husilere yönelik hava saldırıları, İran'ın bölgedeki vekil güçlerini doğrudan tehdit ederken, Tahran yönetimi de Körfez'deki ABD üslerine yönelik misilleme tehdidinde bulundu. Katar, hem ABD ile hem de İran'la iyi ilişkileri sayesinde ara buluculuk rolünü üstlenirken, Umman ise tarihsel olarak iki ülke arasında güvenilir bir kanal olarak öne çıkıyor. Umman Dışişleri Bakanı, tarafların askeri seçeneklerden kaçınması gerektiğini vurgularken, Katar Başbakanı da diyaloğun önemine dikkat çekti.
Görüşmelerde, nükleer anlaşmanın yeniden canlandırılması ihtimali de gündemde. 2015'te imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP), ABD'nin 2018'de tek taraflı olarak çekilmesiyle rafa kalkmıştı. İran, uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60'a çıkarırken, Batılı istihbarat kaynakları Tahran'ın bir nükleer silah geliştirmeye yaklaştığını belirtiyor. Taraflar arasındaki dolaylı görüşmeler, hızlı bir anlaşmadan çok çatışma riskini azaltmaya yönelik adımlar atmayı hedefliyor.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD-İran gerilimi, yalnızca ikili bir sorun değil; aynı zamanda Ortadoğu'nun genel istikrarını tehdit ediyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, çatışmanın yayılmasından endişe duyuyor. Husilerin Yemen'deki saldırıları ve İran'ın Suriye'deki askeri varlığı, bölgesel bir savaşın fitilini ateşleyebilir. Diğer yandan Avrupa Birliği, nükleer anlaşmanın yeniden yürürlüğe girmesi için çabalarken, Rusya ve Çin de İran'la ilişkilerini koruyor. Küresel petrol fiyatlarındaki dalgalanma, ekonomik boyutuyla her iki tarafın da manevra alanını daraltıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ABD ve İran'la karmaşık ilişkilere sahip bir ülke olarak bu gerilimden doğrudan etkileniyor. İran'la enerji ve ticaret bağları, ABD yaptırımları nedeniyle risk altında. Ayrıca Suriye ve Irak'ta iki ülkenin çıkarları zaman zaman çatışıyor. Olası bir askeri çatışma, Türkiye'nin güney sınırlarında istikrarsızlık yaratabilir ve enerji maliyetlerini artırabilir. Ankara, arabuluculuk girişimlerini desteklemekle birlikte kendi diplomatik kanallarını da açık tutuyor. Bölgesel dengeleri gözeten Türkiye'nin, hem ABD ile ittifakını sürdürme hem de İran'la iş birliğini koruma arasında ince bir çizgide ilerlemesi bekleniyor.
