ABD ile İran arasında aylardır süren çatışmaları sona erdirmek için müzakere edilen barış anlaşması, bölgesel dinamikleri yeniden şekillendirme potansiyeli taşıyor. Ancak anlaşmanın önünde, özellikle İsrail'in güvenlik endişeleri ve Tahran yönetiminin nükleer programına ilişkin belirsizlikler olmak üzere önemli engeller bulunuyor. Bugün yayınlanan Big Take podcast'inde, söz konusu anlaşmanın taraflar arasındaki dengeleri nasıl etkileyeceği masaya yatırılıyor.
Anlaşmanın arka planı ve temel maddeleri
Son haftalarda yapılan diplomatik temaslar, ABD'nin İran'a yönelik yaptırımlarını hafifletmesi karşılığında Tahran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sınırlandırmasını öngören bir çerçeve üzerinde yoğunlaşıyor. Ancak İran'ın bölgedeki vekil güçler aracılığıyla yürüttüğü askeri faaliyetler ve İsrail'e yönelik tehditleri, anlaşmanın kapsamını genişletme ihtiyacını doğuruyor.
Müzakerelerin en kritik noktalarından biri de İsrail'in bu süreçteki konumu. Tel Aviv yönetimi, İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasına izin verecek herhangi bir anlaşmaya karşı çıkarken, ABD Başkanı Joe Biden yönetimi, İran'ı diplomatik yollarla kontrol altına almayı tercih ediyor. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, son açıklamasında 'İran'la yapılacak her anlaşmanın, İsrail'in güvenliğini tehdit etmemesi gerektiğini' vurguladı.
Buna karşılık İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emirabdullahiyan, 'Egemenlik haklarımızdan taviz vermeyeceğiz' diyerek nükleer programının sivil amaçlı olduğunu yineledi. Taraflar arasındaki bu temel ayrışma, anlaşmanın kapsamını ve uygulanabilirliğini doğrudan etkiliyor.
Bölgesel ve küresel boyut: İsrail ve Körfez ülkelerinin etkisi
ABD-İran arasındaki olası bir anlaşma, sadece ikili ilişkileri değil, aynı zamanda Ortadoğu'daki güç dengelerini de dönüştürebilir. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, İran'ın nükleer programından duydukları endişeyi gizlemezken, anlaşma sağlanması halinde bölgesel rekabetin yeni bir boyut kazanabileceği belirtiliyor.
Uzmanlara göre, ABD'nin İran'la anlaşması, İsrail'in güvenlik politikalarını da doğrudan etkileyecek. Tel Aviv, İran'ın nükleer tesislerine yönelik olası bir askeri operasyon seçeneğini masada tutarken, Washington'un Tahran'la uzlaşması bu seçeneği zora sokabilir. Ayrıca, anlaşmanın bölgedeki İran destekli grupların (Hizbullah, Husiler) faaliyetlerini nasıl etkileyeceği de merak konusu.
Öte yandan uluslararası toplum, İran'ın nükleer programının şeffaflığı konusunda UAEA'nın denetimlerine güven duymak istiyor. Ancak Tahran'ın son dönemde denetçilerin erişimini kısıtlaması, anlaşma sürecini daha da karmaşık hale getiriyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran barış anlaşması, Türkiye'nin komşu coğrafyasındaki en önemli gelişmelerden birini oluşturuyor. Türkiye, İran'la enerji ticareti ve sınır güvenliği konularında doğrudan ilişki içinde. Anlaşma sağlanması halinde, İran üzerindeki yaptırımların hafiflemesi Türkiye'nin enerji ithalatını kolaylaştırabilir ve iki ülke arasındaki ticaret hacmini artırabilir. Ancak İran'ın nükleer programı konusunda Batı'yla yaşadığı gerilim, Türkiye'yi diplomatik olarak zor bir denge politikasına itiyor. Ankara, bir yandan Batılı müttefikleriyle ilişkilerini korurken diğer yandan İran'la ekonomik işbirliğini sürdürme arayışında. Ayrıca, İran'ın bölgesel nüfuzunun azalması, Türkiye'nin Irak ve Suriye'deki çıkarlarını da etkileyebilecek bir faktör. Bu nedenle, sürecin yakından takip edilmesi ve Türkiye'nin çok yönlü diplomasi kabiliyetini kullanması önem taşıyor.
