ABD güçleri, İran yapımı bir insansız hava aracının düşürülmesine misilleme olarak İran hedeflerine yönelik saldırılar başlattı. Bu gelişme, Başkan Yardımcısı JD Vance'in savaşın 'bir hafta veya birkaç ay içinde, ABD için ekonomik açıdan faydalı bir anlaşmayla' sona erebileceği yönündeki açıklamasıyla eş zamanlı olarak geldi. Vance, Fox News'a verdiği röportajda, müzakerelerin sürdüğünü ve bir anlaşmanın 'haftalar değilse de aylar' uzakta olduğunu söyledi. Bu durum, ABD-İran gerginliğinin hem askeri hem diplomatik cephede tırmandığı bir döneme işaret ediyor. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, saldırıların İran'ın bölgedeki vekil güçlerine ve balistik füze kapasitesine yönelik olduğu belirtilirken, İran Dışişleri Bakanlığı ise BM Güvenlik Konseyi'ne başvurarak 'meşru müdafaa hakkını kullanacaklarını' duyurdu.
Gelişmenin arka planı: Artan tansiyon ve diplomatik çabalar
ABD ile İran arasındaki son çatışma, iki ülke arasında yıllardır süren nükleer müzakerelerin ve bölgesel nüfuz mücadelesinin bir parçası. Trump yönetimi döneminde artan yaptırımlar ve 'maksimum baskı' politikası, İran'ı uranyum zenginleştirmeyi hızlandırmaya itmişti. Biden yönetimi ise müzakerelere dönülmesini savunurken, İran'ın bölgedeki vekil güçleri (Hizbullah, Husiler, Iraklı milisler) aracılığıyla ABD çıkarlarına yönelik saldırıları devam etti. Son olarak, İran destekli bir milis grubunun Ürdün'de üç ABD askerini öldürmesi, Washington'u karşılık vermeye itti. Ancak bu kez, doğrudan İran topraklarına yönelik saldırı, oyunun kurallarını değiştiren bir adım olarak değerlendiriliyor. Vance'in savaşın ekonomik boyutuna vurgu yapması, ABD'nin petrol fiyatları ve küresel tedarik zincirleri üzerindeki endişelerini yansıtıyor. Uzmanlar, anlaşmanın İran'ın nükleer faaliyetlerinin sınırlandırılması ve yaptırımların hafifletilmesi karşılığında, ABD'nin bölgedeki askeri varlığının azaltılmasını içerebileceğini belirtiyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Petrol piyasaları ve vekalet savaşları
ABD-İran çatışmasının bölgesel yansımaları geniş kapsamlı olacak. Suudi Arabistan ve BAE, ABD'nin İran'a karşı sert tutumunu desteklerken, Irak ve Katar arabuluculuk çabalarını yoğunlaştırdı. İran'ın kontrol ettiği Hürmüz Boğazı'ndan geçen petrol tankerlerinin güvenliği, küresel petrol fiyatlarını doğrudan etkileyebilecek bir faktör. Brent petrolün varil fiyatı şimdiden 85 doların üzerine çıktı. Öte yandan, Yemen'deki Husilerin Kızıldeniz'deki ticari gemilere yönelik saldırıları, küresel ticaret rotalarını tehdit ediyor. ABD'nin İran'a yönelik saldırıları, ayrıca İsrail ile Hamas arasındaki ateşkes müzakerelerini de etkileyebilir. İran'ın ateşkesi destekleme niyeti, ABD ile gerilimin artmasıyla değişebilir. Çin ve Rusya, bölgede tansiyonun düşürülmesi çağrısı yaparken, Moskova'nın İran'a askeri destek sağladığı yönündeki iddialar da gündemde. ABD'li yetkililer, Çin'in İran'dan ucuz petrol alımının devam ettiğini, bunun da yaptırımları zayıflattığını savunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran gerginliği, Türkiye için kritik bir dönemde yaşanıyor. Türkiye, hem NATO müttefiki ABD ile hem de komşusu İran ile enerji ve güvenlik alanlarında işbirliğini sürdürmek zorunda. Olası bir çatışma, Türkiye'nin Suriye ve Irak'taki askeri varlığını doğrudan etkileyebilir; PKK/YPG gibi terör örgütleriyle mücadelede istikrarsızlık riski artar. Ekonomik olarak, İran'dan doğalgaz ithalatı ve Irak üzerinden geçen enerji hatları, Türkiye'nin enerji güvenliği için hayati önemde. Petrol fiyatlarının yükselmesi, cari açığı artırabilir. Türkiye, bu krizde arabuluculuk rolü üstlenmeye çalışsa da, ABD'nin bölgedeki askeri operasyonlarına doğrudan dahil olma riski bulunuyor. Ankara, kendi güvenlik çıkarlarını korumak için hem ABD hem İran ile diyalog kanallarını açık tutmayı hedefliyor.
