ABD ile İran arasında varılan ateşkes anlaşmasından geriye çok az şey kaldı. Anlaşma, tarafların karşılıklı güven eksikliği ve bölgesel çıkar çatışmaları nedeniyle büyük ölçüde uygulanamaz hale geldi. Diplomatik kaynaklara göre, ateşkesin temel hükümleri olan nükleer programın kısıtlanması ve yaptırımların hafifletilmesi konularında taraflar arasında ciddi görüş ayrılıkları sürüyor.
Gelişmenin arka planı
2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) olarak bilinen nükleer anlaşma, ABD'nin 2018'de tek taraflı olarak çekilmesiyle fiilen askıya alınmıştı. Joe Biden yönetimi, göreve geldikten sonra anlaşmaya geri dönmek için müzakerelere başlamış ancak süreç, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırması ve bölgedeki vekil güçler üzerinden yaşanan gerilimler nedeniyle tıkanmıştı. Ateşkes çağrıları, özellikle Basra Körfezi'nde ticari gemilere yönelik saldırılar ve İran'ın nükleer tesislerine yönelik iddia edilen sabotaj eylemlerinin ardından gündeme gelmişti. Ancak taraflar, birbirlerini anlaşmayı ihlal etmekle suçlayarak diyalog zemininden uzaklaştı.
Bölgesel veya küresel boyut
ABD-İran gerilimi, yalnızca iki ülkeyi değil, Orta Doğu'nun genel güvenlik mimarisini derinden etkiliyor. İsrail, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi ülkeler, İran'ın nükleer programına yönelik endişelerini sık sık dile getiriyor. Öte yandan, Çin ve Rusya, İran'la enerji ve askeri iş birliğini geliştirerek Batı'nın yaptırım politikalarını etkisiz kılmaya çalışıyor. Ateşkesin çökmesi, bölgede yeni bir çatışma dalgasını tetikleyebilir; özellikle İran'ın nükleer tesislerine yönelik olası bir askeri operasyon, küresel enerji piyasalarını ve dünya ekonomisini olumsuz etkileyebilir. Bu durum, uluslararası toplumun anlaşmazlıkların çözümü için yeniden devreye girmesini zorunlu kılıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran arasındaki ateşkesin başarısız olması, Türkiye'yi doğrudan etkileyecek sonuçlar doğurabilir. Türkiye, komşusu İran ile ekonomik ilişkilerini sürdürüyor ve enerji ihtiyacının önemli bir bölümünü bu ülkeden karşılıyor. Olası bir çatışma ortamı, Türkiye'nin enerji güvenliğini tehdit edebilir ve bölgesel istikrarsızlık, sınır güvenliğini olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, İran'daki rejim değişikliği senaryoları, Türkiye'nin Kuzey Irak ve Suriye politikalarıyla etkileşime girebilir. Türkiye'nin, ateşkesin yeniden tesisi için arabuluculuk yapması ve bölgesel istikrarı koruma çabalarına katkı sunması beklenir; ancak bu süreçte ABD ile olan ittifak ilişkilerini de dengelemek zorundadır.
