İran ile Amerika Birleşik Devletleri arasında varılan ateşkes ve mutabakat zaptı, son dönemde artan saldırılar nedeniyle ciddi bir sınamayla karşı karşıya. Tahran ve Washington arasında aylar süren dolaylı müzakerelerin ardından imzalanan anlaşma, nükleer programın sınırlandırılması ve yaptırımların hafifletilmesini öngörüyordu. Ancak bölgedeki son gelişmeler, bu kırılgan uzlaşının sürdürülebilirliğine ilişkin soru işaretlerini artırdı.
Gelişmenin Arka Planı
İran ile ABD arasındaki mutabakat, 2024 yılının başlarında Irak ve Umman'da gerçekleştirilen görüşmeler sonucunda şekillendi. Anlaşma kapsamında İran, uranyum zenginleştirme faaliyetlerini yüzde 60 seviyesinde durdurmayı ve uluslararası denetçilere tam erişim izni vermeyi kabul etmişti. Buna karşılık ABD, İran'a ait bazı dondurulmuş varlıkları serbest bırakmış ve petrol ihracatına yönelik kısıtlamaları gevşetmişti. Son haftalarda ise bu hassas dengenin bozulduğuna dair işaretler gözlemlendi. Yemen'deki Husilerin Kızıldeniz'de ticari gemilere yönelik saldırılarını yoğunlaştırması, İran'ın bu gruplara desteğinin yeniden gündeme gelmesine neden oldu. Buna karşılık ABD ve müttefikleri, İran'ın bölgedeki vekil güçlerine karşı askeri operasyonlar düzenlemeye başladı. Irak ve Suriye'de İran destekli milislere yönelik hava saldırıları, taraflar arasındaki gerginliği artırdı.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD-İran anlaşmasının akıbeti, yalnızca iki ülkeyi değil, tüm Ortadoğu bölgesini etkileme potansiyeline sahip. Anlaşmanın çökmesi halinde, İran'ın nükleer faaliyetlerinde yeniden hızlanma yaşanabilir ve bu durum İsrail ile Suudi Arabistan başta olmak üzere bölge ülkelerini alarma geçirebilir. Ayrıca Körfez ülkeleri, İran'ın artan bölgesel nüfuzundan endişe duyuyor. Ekonomik boyutta ise, yaptırımların yeniden devreye girmesi, küresel petrol piyasalarında dalgalanmalara yol açabilir. ABD'de seçim yılı olması, Başkan Joe Biden yönetimini İran konusunda daha temkinli adımlar atmaya zorluyor. Kongre'deki Cumhuriyetçi kanat ise anlaşmaya yönelik sert eleştirilerini sürdürüyor. İran cephesinde ise yeni cumhurbaşkanının göreve gelmesiyle birlikte dış politikada daha uzlaşmacı bir çizgi izlenip izlenmeyeceği merak konusu.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran anlaşmasının sürdürülebilirliği, Türkiye'nin güney sınırındaki istikrar açısından kritik önem taşıyor. Anlaşmanın başarısız olması, Suriye ve Irak'ta İran destekli grupların daha agresif bir tutum benimsemesine yol açabilir, bu da Türkiye'nin sınır güvenliğini tehdit edebilir. Ayrıca İran'a yönelik yaptırımların yeniden uygulanması, Türkiye'nin enerji ticaretini ve ekonomik ilişkilerini olumsuz etkileyebilir. Türkiye, mevcut durumda hem ABD hem de İran ile diyaloğunu koruyarak krizin etkilerini hafifletmeye çalışıyor. Ankara'nın arabuluculuk rolü üstlenmesi veya bölgesel bir denge unsuru olarak öne çıkması bu süreçte daha da önem kazanabilir.
