ABD Başkanı Donald Trump, Tahran yönetimiyle bir barış anlaşmasına varıldığını açıkladı ve 'Petrol aksın!' ifadesini kullandı. Beyaz Saray'dan yapılan yazılı açıklamaya göre, resmi imza töreni 19 Haziran'da İsviçre'nin Zürih kentinde gerçekleştirilecek. Görüşmelerin aylardır sürdüğü ve anlaşmanın nihai metninin Pazartesi günü Washington ile Tahran arasında mutabakatla belirlendiği bildirildi. Anlaşma, İran'ın nükleer programına sınırlama getirilmesi, yaptırımların kademeli olarak kaldırılması ve bölgesel güvenlik iş birliği gibi temel başlıkları kapsıyor. Trump, konuyla ilgili olarak 'Anlaşma her iki taraf için de kazan-kazan durumu yaratacak. Petrol piyasaları rahatlayacak ve Ortadoğu'da barış tesis edilecek' dedi. Uzmanlar, anlaşmanın özellikle Körfez ülkeleri ve küresel enerji arzı üzerinde önemli etkiler yaratacağını belirtiyor.
Anlaşmanın arka planı ve detayları
İran ile ABD arasındaki nükleer müzakereler, 2015'te imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'ndan (JCPOA) Trump yönetiminin 2018'de çekilmesiyle rafa kalkmıştı. Ancak son aylarda artan diplomatik trafik, iki ülkeyi yeniden müzakere masasına getirdi. Anlaşmanın baş mimarları arasında İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif ve ABD Özel Temsilcisi Robert Malley'nin bulunduğu öğrenildi. Metin, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerinin %3,67 ile sınırlandırılmasını, uluslararası denetimlerin kabul edilmesini ve ABD'nin petrol ambargosunu kaldırmasını öngörüyor. Ayrıca, bölgesel istikrarı güçlendirme amacıyla İran'ın Yemen'deki Husilere desteğinin sonlandırılması ve Hizbullah'ın silahsızlandırılması gibi maddeler de yer alıyor. Trump, anlaşmayı 'tarihi bir başarı' olarak nitelendirirken, İran Dini Lideri Hamaney anlaşmayı 'geçici bir taktik adım' olarak değerlendirdi. Anlaşma, ABD Kongresi ve İran Meclisi'nin onayına sunulacak.
Bölgesel ve küresel boyut
Anlaşmanın ilk etkisi küresel petrol piyasalarında hissedildi. Brent petrol fiyatları, haberin ardından varil başına 72 dolara gerileyerek son altı ayın en düşük seviyesine indi. Enerji analistleri, yaptırımların kalkmasıyla İran'ın günlük petrol üretimini 1 milyon varilden 3,5 milyon varile çıkarabileceğini ve bunun arz fazlası yaratarak fiyatları baskılayacağını öngörüyor. Bölgesel boyutta ise Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, anlaşmayı temkinli bir iyimserlikle karşıladı. Riyad, İran'ın nükleer faaliyetlerinin sınırlandırılmasını memnuniyetle karşılarken, Yemen ve Suriye'deki vekâlet savaşlarının etkileneceği belirtiliyor. İsrail ise anlaşmaya şiddetle karşı çıktı; Başbakan Binyamin Netanyahu, 'İran'ın asıl amacı nükleer silah elde etmektir ve bu anlaşma bunu engellemeyecektir' açıklamasında bulundu. Avrupa Birliği, anlaşmayı 'Ortadoğu'da istikrar için önemli bir adım' olarak nitelendirirken, Rusya ve Çin, müzakereleri yakından takip ettiklerini ancak henüz resmi bir açıklama yapmadıklarını duyurdu.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile enerji ticareti ve sınır güvenliği açısından yakın ilişki içinde. Anlaşma sayesinde İran'a uygulanan yaptırımların kalkması, Türkiye'nin Tahran'la doğalgaz ve petrol ithalatını artırmasına olanak tanıyabilir. Ayrıca, bölgesel istikrarın sağlanması Türkiye'nin Suriye ve Irak'taki güvenlik kaygılarını hafifletebilir. Ancak İran'ın nükleer programının tamamen denetim altına alınamaması, Ankara için yeni bir güvenlik riski oluşturabilir. Türkiye'nin anlaşmayı şimdilik temkinli bir destekle karşılaması ve sürecin kendi enerji arz güvenliğine etkisini hesaplaması bekleniyor.
