ABD Başkanı Donald Trump'ın Çarşamba günü İran ile varılan ön barış anlaşmasının çöktüğünü ilan etmesinin ardından, ABD ve İran karşılıklı olarak yeniden hava saldırıları düzenlemeye başladı. Amerikan uçakları Hürmüz Boğazı boyunca İran kıyılarındaki askeri hedefleri vururken, Tahran da ABD donanmasına ait gemilere yönelik füze saldırılarını artırdı. Petrol ticaretinin can damarı olan boğazda gerginlik kritik seviyeye ulaştı.
Anlaşmanın çöküşü ve yeni saldırı dalgası
Trump yönetimi, İran'ın nükleer programını sınırlandırmayı ve bölgesel nüfuzunu dizginlemeyi amaçlayan geçici anlaşmanın İran tarafından ihlal edildiğini öne sürdü. Beyaz Saray'dan yapılan açıklamada, İran'ın anlaşma şartlarını yerine getirmediği ve bu nedenle ABD'nin askeri seçeneklere yöneldiği belirtildi. İran ise anlaşmanın ABD'nin yeni yaptırımları nedeniyle fiilen sona erdiğini savundu. Çarşamba günü geç saatlerde başlayan hava saldırılarında, ABD'nin B-52 bombardıman uçakları ve savaş gemilerinden atılan seyir füzeleri kullanıldı. Hedefler arasında İran'ın sahil güvenlik tesisleri, radar istasyonları ve askeri depolar yer aldı. İran medyası çok sayıda sivil kayıp olduğunu iddia ederken bağımsız kaynaklar henüz teyit edemedi.
Pentagon sözcüsü, saldırıların İran'ın deniz ticaretini engelleme kabiliyetini zayıflatmayı hedeflediğini ve Hürmüz Boğazı'nın uluslararası seyrüsefere açık kalmasının garanti altına alınacağını açıkladı. Bölgede konuşlu USS Dwight D. Eisenhower uçak gemisi grubu ve diğer savaş gemileri alarma geçirildi. İran Savunma Bakanlığı ise ABD gemilerine karşı kıyı savunma füzeleri kullandıklarını ve bazı hedefleri vurduklarını duyurdu. Çatışmaların başlamasından bu yana borsalar dalgalandı, petrol fiyatları yüzde 5'in üzerinde yükseldi.
Bölgesel ve küresel boyut
Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin yaklaşık beşte birinin geçtiği stratejik bir su yolu. İran'ın bu boğazı kapatma tehdidi, küresel enerji piyasalarında sık sık paniğe yol açıyor. Son olaylar, uluslararası toplumun arabuluculuk çabalarını da sekteye uğratmış durumda. Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi acil toplantı çağrısında bulunurken, AB ve Körfez Arap ülkelerinin yoğun diplomasi yürüttüğü bildiriliyor. Rusya ve Çin, ABD'yi tek taraflı eylemleriyle bölgede istikrarsızlığı körüklemekle suçlarken, Tahran yönetimine destek mesajları gönderiyor. Uzmanlar, diplomatik bir çıkış yolu bulunamazsa çatışmanın büyüyerek İran'ın Yemen, Irak ve Suriye'deki vekil güçlerini de kapsayan daha geniş bir bölgesel savaşa dönüşebileceği uyarısı yapıyor. Suudi Arabistan ve BAE gibi Körfez ülkeleri doğrudan çatışmaya girmekten kaçınmakla birlikte ABD askeri varlığına lojistik destek sağlıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hürmüz Boğazı'ndaki tırmanma, Türkiye için iki açıdan kritik: enerji güvenliği ve bölgesel istikrar. Türkiye, petrol ithalatının önemli bir kısmını Basra Körfezi ülkelerinden yapıyor ve boğazda yaşanacak bir blokaj doğrudan akaryakıt fiyatlarına ve tedarik zincirine yansır. Ayrıca İran, PKK/PYD ile mücadelede Ankara ile işbirliği yapabilecek aktörlerden biri; bu nedenle çatışmanın derinleşmesi, Türkiye'nin güney sınırında yeni bir kriz cephesi açabilir. Türk diplomasisinin, hem ABD hem İran ile diyalog kanallarını açık tutarak gerilimi düşürmek için girişimlerde bulunması bekleniyor.
