ABD ve Çin, son aylarda Tayvan'dan ticaret savaşlarına, yapay zekâdan Güney Çin Denizi'ne uzanan bir dizi anlaşmazlıkta tansiyonu düşürmek ve stratejik istikrarı tesis etmek için diplomatik kanalları yoğunlaştırdı. İki ülke arasındaki üst düzey temaslar, özellikle 2023 sonunda yapılan liderler zirvesi ve ardından gelen bakanlar düzeyindeki görüşmelerle yeni bir ivme kazandı. Ancak uzmanlar, rekabetin yapısal olduğunu ve istikrarın kırılgan olduğunu belirtiyor.
Gelişmenin Arka Planı
ABD-Çin ilişkileri, son beş yılda ticaret savaşları, teknoloji yasakları, insan hakları ihlalleri ve askeri gerilimlerle sarsıldı. 2018'de başlayan ticaret savaşı, her iki ekonomiyi de olumsuz etkiledi. Pandemi sonrası dönemde ise Tayvan çevresindeki askeri tatbikatlar ve casus balon krizi gibi olaylar, ilişkileri kopma noktasına getirdi. 2023'te ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken ve Hazine Bakanı Janet Yellen'ın Pekin ziyaretleri, diyalog kapılarını yeniden araladı. Kasım 2023'te San Francisco'da yapılan APEC zirvesinde Biden ve Xi Jinping, askeri iletişim kanallarını yeniden açma ve narko suçlarla mücadelede işbirliği yapma konusunda anlaştı. Bu adımlar, stratejik istikrar arayışının somut göstergeleri olarak yorumlandı.
Ancak 2024'te Tayvan'da yapılan seçimler ve yeni lider Lai Ching-te'nin göreve gelmesi, Pekin'in tepkisini çekti. Çin, Tayvan çevresinde geniş çaplı askeri tatbikatlar düzenleyerek Birleşik Devletler'e gözdağı verdi. ABD ise Tayvan'a silah satışlarını sürdürerek ve Güney Çin Denizi'nde serbest seyrüsefer operasyonları yaparak kararlılığını gösterdi. Ekonomik alanda ise yarı iletken ihracat kontrolleri ve yatırım kısıtlamaları, teknoloji rekabetini derinleştirdi. Çin, kendi çip endüstrisini geliştirmek için milyarlarca dolar yatırım yaparken, ABD de müttefikleriyle birlikte Çin'i teknolojik olarak izole etmeye çalışıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
ABD-Çin rekabeti, sadece iki ülkeyi değil, tüm dünyayı etkiliyor. Asya-Pasifik bölgesinde Japonya, Güney Kore, Avustralya ve ASEAN ülkeleri, iki süper güç arasında denge politikası izlemeye çalışıyor. Avrupa Birliği ise ekonomik bağımlılıklarını azaltmak için "de-risking" stratejisi benimsiyor. Küresel ekonomide ise ticaretin parçalanması, enflasyon ve tedarik zinciri sorunlarını beraberinde getiriyor. İklim değişikliği, salgın hastalıklar ve nükleer silahların yayılması gibi küresel sorunlarda işbirliği yapılmaması, insanlık için ciddi riskler oluşturuyor. Özellikle yapay zekâ yarışı, askeri alanda da dengeleri değiştirebilir. ABD ve Çin arasındaki istikrar arayışı, aslında küresel istikrarın anahtarı konumunda.
Uzmanlar, iki ülkenin de tam bir kopuş istemediğini, ancak rekabetin kurallarını belirleme mücadelesi verdiğini belirtiyor. Stratejik istikrar, karşılıklı güvensizlik nedeniyle zor görünüyor. Yine de diplomatik kanalların açık kalması, yanlış hesaplamaları önlemek için kritik.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-Çin arasındaki stratejik istikrar arayışı, Türkiye için hem riskler hem de fırsatlar barındırıyor. Türkiye, NATO üyesi olarak ABD ile müttefiklik ilişkisini sürdürürken, Çin ile ekonomik ve ticari bağlarını da geliştiriyor. Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında Çin ile işbirliği yapan Türkiye, aynı zamanda ABD'nin teknoloji kısıtlamalarına uymak zorunda kalabilir. İki süper güç arasındaki gerilimin azalması, Türkiye'nin denge politikası için alan açabilir. Ancak Tayvan krizi gibi konularda taraf seçmeye zorlanmak istemeyen Ankara, diplomatik manevra kabiliyetini korumaya çalışacaktır. Küresel tedarik zincirlerindeki değişim, Türkiye'nin üretim üssü olma hedefini de etkileyebilir.
