ABD Adalet Bakanlığı (DOJ), Chicago'nun banliyölerinden Evanston kentinin, ülkede ilk kez uygulanan ırk temelli tazminat ödemelerinin yasa dışı olduğunu duyurdu. Bakanlık, söz konusu programın, ırk ayrımcılığı mağdurlarına yapılan ödemelerin kendisinin de ırk ayrımcılığı teşkil ettiğini savunuyor. Evanston, 2021 yılında, geçmişteki ırkçı konut politikalarının mağdurlarına 25.000 dolara kadar ödeme yapılmasını öngören bir program başlatmıştı. DOJ'un müdahalesi, tazminat hareketi için önemli bir yasal engel oluşturuyor.
Evanston'un tazminat programı ve DOJ itirazı
Evanston, 2021'de, 1969-2019 yılları arasında ırkçı konut uygulamalarından zarar gören siyahi sakinlere toplam 10 milyon dolar dağıtmayı hedefleyen bir tazminat planını onaylamıştı. Program, konut satın alma, ipotek yardımı veya nakit ödeme gibi seçenekler sunuyordu. Plan, ABD'de yerel düzeyde tazminat konusunda atılan ilk somut adım olarak ulusal çapta dikkat çekmişti. Ancak DOJ, geçtiğimiz hafta yaptığı açıklamada, bu programın 1964 tarihli Medeni Haklar Yasası'nın VI. Başlığı'nı ihlal ettiğini belirtti. Bakanlığa göre, yardımların yalnızca belirli bir ırksal gruba tahsis edilmesi, diğer ırklardan bireyleri dışlayarak ayrımcılık oluşturuyor. DOJ, Evanston kentine programı derhal durdurması için bir ihtar mektubu gönderdi. Evanston yetkilileri, programın yasal olduğunu ve tarihsel adaletsizlikleri düzeltmeyi amaçladığını savunsa da, DOJ'un tehdidi programın geleceğini belirsizliğe sürükledi.
Tazminat tartışmaları ve ulusal boyut
Evanston vakası, ABD'de siyahlara yönelik tazminat tartışmalarını yeniden alevlendirdi. Ülke genelinde birçok şehir ve eyalet, benzer programları değerlendiriyor. Ancak DOJ'un bu hamlesi, tazminat girişimlerinin yasal zeminini sorgulamaya açtı. Tazminat savunucuları, programların kasıtlı olarak geçmiş ayrımcılığı düzeltmeyi hedeflediğini ve bu nedenle Medeni Haklar Yasası kapsamında istisna olabileceğini öne sürüyor. Buna karşın, muhafazakar hukukçular, ırk temelli her türlü devlet yardımının anayasaya aykırı olduğunu ve 'renk körü' bir yaklaşım benimsenmesi gerektiğini vurguluyor. DOJ'un tutumu, Başkan Trump'ın ikinci döneminde ırk temelli politikaları hedef alan daha geniş bir stratejinin parçası olarak görülüyor. Eğer Evanston programı mahkemeye taşınırsa, Yüksek Mahkeme'nin bu konuda emsal bir karar vermesi bekleniyor. Bu durum, ABD'deki tüm tazminat çabalarını etkileyebilecek önemli bir hukuki dönüm noktası olabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD'deki bu gelişme, doğrudan Türkiye'yi ilgilendirmese de, ırk ve etnisite temelli tazminat politikalarının uluslararası hukukta nasıl ele alındığına dair önemli bir örnek teşkil ediyor. Türkiye, özellikle azınlık hakları ve geçmiş dönem adaletsizliklerinin giderilmesi konularında benzer tartışmalara sahne olabiliyor. ABD Yüksek Mahkemesi'nin bu konuda vereceği olası bir karar, dünya genelinde tazminat hukukuna yön verebilir. Türkiye'nin, ABD'deki bu yasal süreci takip etmesi, kendi iç hukuk düzenlemeleri ve uluslararası yükümlülükleri açısından faydalı olabilir. Ayrıca, Trump yönetiminin ırk temelli politikaları hedef alan tutumu, ABD-Türkiye ilişkilerinde insan hakları söylemlerini etkileyebilir.
