ABD yönetimi, zorla çalıştırma ve insan hakları ihlalleriyle mücadelede yetersiz kaldığı gerekçesiyle 60 ülkeye yeni gümrük vergileri uygulamaya hazırlanıyor. Trump döneminde başlatılan ve yüzde 10 oranındaki küresel ek verginin süresi dolarak ABD Kongresi'nin onayıyla yenilenmediği bir dönemde gelen bu hamle, uluslararası ticarette yeni bir gerilim dalgası yaratma potansiyeli taşıyor. Beyaz Saray ve Ticaret Temsilciliği yetkilileri, söz konusu ülkelerin uluslararası çalışma standartlarını ihlal ettiği ve zorla çalıştırma vakalarını önlemek için somut adımlar atmadığı tespitinde bulundu. Yeni vergilerin özellikle tekstil, elektronik ve tarım ürünleri gibi emek yoğun sektörlerde yoğunlaşması bekleniyor.
Gelişmenin arka planı: Zorla çalıştırma ve ticaret bağlantısı
ABD Ticaret Temsilciliği'nin (USTR) hazırladığı raporda, 60 ülkenin büyük bir kısmının Asya-Pasifik ve Afrika bölgesinde yer aldığı belirtiliyor. Bu ülkeler arasında Çin, Vietnam, Bangladeş, Tayland ve Myanmar gibi büyük ihracatçılar bulunuyor. ABD, söz konusu ülkelerde tekstil ve konfeksiyon sektöründe yaygın olduğu iddia edilen zorla çalıştırma uygulamalarının, uluslararası ticaret kurallarını ihlal ettiğini savunuyor. Trump döneminde 2019 yılında yürürlüğe giren ve 2023 sonunda süresi dolan yüzde 10'luk genel ek verginin aksine, bu yeni vergiler hedef ülkeye ve sektöre göre değişkenlik gösterecek. Yetkililer, vergi oranlarının yüzde 5 ila 25 arasında olacağını ve ülkelerin gösterdiği iyileşmeye göre kademeli olarak uygulanacağını açıkladı.
ABD Çalışma Bakanlığı'nın verilerine göre, dünya genelinde yaklaşık 25 milyon kişi zorla çalıştırma koşullarında istihdam ediliyor ve bu durum, tedarik zincirlerinde büyük bir insan hakları sorunu oluşturuyor. Biden yönetimi, selefinden devraldığı ticaret politikalarını revize ederek zorla çalıştırma karşıtı önlemleri daha etkin hale getirmeyi hedefliyor. Kongre'deki bazı milletvekilleri, yeni vergilerin yürürlüğe girmeden önce kongre onayına sunulması gerektiğini savunurken, yönetim bu adımın doğrudan başkanlık yetkisi dahilinde olduğunu ileri sürüyor. Uzmanlar, bu tür ticari yaptırımların sadece insan hakları kaygılarından değil, aynı zamanda ABD'nin Çin başta olmak üzere Asya ülkeleri karşısındaki rekabet gücünü artırma stratejisinin bir parçası olduğunu belirtiyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Ticaret savaşları mı geri dönüyor?
Yeni vergi hamlesi, küresel ticarette yeni bir korumacılık dalgasının habercisi olarak yorumlanıyor. Özellikle Çin ve Vietnam gibi ülkeler, zorla çalıştırma iddialarını reddederken ABD'nin bu adımının ticaret savaşlarını yeniden alevlendirebileceği uyarısında bulunuyor. Dünya Ticaret Örgütü (DTÖ) nezdinde yasal süreç başlatma hazırlığı yapan bazı ülkeler, ABD'nin tek taraflı yaptırımlarının uluslararası ticaret kurallarına aykırı olduğunu savunuyor. Avrupa Birliği ise bu konuda temkinli bir duruş sergiliyor; AB, kendi tedarik zinciri yasasını çıkarmaya hazırlanırken ABD'nin girişimini desteklemekle birlikte, çok taraflı bir çözümün tercih edilmesi gerektiğini vurguluyor.
Hindistan ve Endonezya gibi yükselen ekonomiler, yeni vergilerin özellikle tekstil ve hazır giyim sektörlerinde ciddi kayıplara yol açabileceğini belirtiyor. Öte yandan, ABD'deki bazı iş dünyası temsilcileri, bu tür yaptırımların tüketici fiyatlarını artıracağı ve ABD şirketlerinin rekabet gücünü zayıflatacağı endişesini taşıyor. Konuyla ilgili yapılan analizlerde, yeni vergilerin kısa vadede hedef ülkelerde işsizlik ve döviz daralmasına yol açabileceği, uzun vadede ise tedarik zincirlerinin yeniden yapılanmasına neden olabileceği öngörülüyor. ABD Ticaret Odası, hükümete bu konuda daha kapsamlı bir etki analizi yapması çağrısında bulundu.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, ABD'nin zorla çalıştırma gerekçesiyle uygulayacağı yeni gümrük vergileri listesinde yer almıyor. Ancak bu hamle, küresel ticarette korumacılığın arttığına işaret ediyor ve Türkiye'nin ihracat odaklı büyüme stratejisini etkileyebilir. ABD'nin Asya ülkelerine yönelik vergi artışı, Türk tekstil ve hazır giyim sektörü için bir fırsat yaratabilir; çünkü ABD pazarında Asya ürünleri pahalılaştığında Türk ürünleri daha rekabetçi hale gelebilir. Buna karşın, ABD'nin tedarik zincirlerini insan hakları kriterlerine göre yeniden şekillendirme çabaları, Türkiye'nin de işgücü standartlarını yükseltmesi gerektiği anlamına geliyor. Aksi halde, gelecekte Türkiye de benzer yaptırımlarla karşı karşıya kalabilir.
