Avrupa Birliği (AB), sığınma başvurusu reddedilen göçmenlerin bloktan çıkarılarak üçüncü ülkelere gönderilmesini öngören yeni bir yasal düzenleme üzerinde Pazartesi günü siyasi uzlaşıya vardı. AB Konseyi tarafından duyurulan anlaşma, üye ülkelerin sınırdışı edilecek kişiler için AB dışında "geri dönüş merkezleri" kurmasını veya bu tür merkezlerle işbirliği yapmasını mümkün kılıyor. Düzenleme, henüz AB hükümetleri ve Avrupa Parlamentosu'nun resmi onayına sunulmadı ancak siyasi mutabakat, sürecin önümüzdeki aylarda tamamlanmasını bekleniyor. İnsan hakları örgütleri, planın uluslararası mülteci hukukunu ihlal edebileceği gerekçesiyle sert eleştiriler yöneltti.
Geri dönüş merkezleri: Yeni bir sığınma politikası mı?
AB'nin üzerinde uzlaştığı düzenleme, sığınma başvuruları reddedilen kişilerin, AB sınırları içinde kalmak yerine, güvenli olduğu değerlendirilen üçüncü ülkelerdeki merkezlere sevk edilmesini öngörüyor. Bu merkezler, AB üyesi olmayan ancak AB ile anlaşma imzalayan ülkelerde kurulacak. Yasa taslağında, geri göndermelerin gönüllü olması teşvik edilmekle birlikte, zorunlu sınırdışı mekanizmalarının da uygulanabileceği belirtiliyor. Brüksel, bu adımın yasadışı göçü caydıracağını ve AB ülkelerindeki sığınma sistemleri üzerindeki yükü hafifleteceğini savunuyor.
Son yıllarda AB'ye düzensiz göç akışı, özellikle Akdeniz rotası üzerinden artış gösterirken, üye ülkeler arasında göç yükünün paylaşımı konusunda ciddi anlaşmazlıklar yaşanıyor. Yeni düzenleme, bu çerçevede ortak bir çözüm olarak sunulsa da, insan hakları grupları planın "sığınmacıların sorumluluğunu üçüncü ülkelere devretme" anlamına geldiğini belirtiyor. Uluslararası Af Örgütü (Amnesty International) yaptığı açıklamada, "AB, sığınma hakkını korumak yerine, insanları güvenli olmayan ülkelere göndermeyi tercih ediyor" ifadelerini kullandı.
Düzenlemenin resmi onay süreci, Avrupa Parlamentosu'nda ve AB Konseyi'nde oylanmasıyla devam edecek. Ancak uzmanlar, özellikle Macaristan ve Polonya gibi bazı üye ülkelerin, planın kendi ulusal egemenliklerine müdahale ettiği gerekçesiyle itiraz edebileceğini belirtiyor. Yine de, Almanya ve Fransa gibi büyük ülkelerin desteği, düzenlemenin kabul edilme ihtimalini artırıyor.
Küresel boyut: Göç politikalarında sertleşme eğilimi
AB'nin bu adımı, dünya genelinde göç politikalarının giderek sertleştiği bir döneme denk geliyor. Özellikle Birleşik Krallık'ın Ruanda ile yaptığı sığınmacı anlaşması ve Avustralya'nın "Pasifik çözümü" olarak bilinen açık deniz gözaltı merkezleri uygulaması, sığınmacıların üçüncü ülkelere yönlendirilmesinin örnekleri arasında. AB'nin hayata geçirmeyi planladığı geri dönüş merkezleri de benzer bir mantığa dayanıyor: sığınma başvuruları reddedilen kişilerin AB sınırları dışında tutulması.
Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR), bu tür uygulamaların mültecilerin korunmasına ilişkin uluslararası yükümlülükleri ihlal edebileceği uyarısında bulunuyor. UNHCR yetkililerine göre, bir kişinin sığınma talebinin güvenli bir ülkede değerlendirilmesi esastır; aksi takdirde geri gönderme yasağı (non-refoulement) ihlal edilebilir. AB ise, geri dönüş merkezlerinin bulunduğu ülkelerin güvenli olduğunun garanti altına alınacağını ve işbirliklerinin sıkı denetleneceğini vurguluyor.
Göçmen hakları savunucuları, düzenlemenin aynı zamanda AB'nin dış sınırlarının güvenlikleştirilmesini ve yasadışı göçle mücadeleyi ön planda tuttuğunu, ancak insani boyutu ihmal ettiğini belirtiyor. Sivil toplum kuruluşları, merkezlerdeki koşulların belirsiz olduğunu ve sığınmacıların keyfi gözaltı riskiyle karşı karşıya kalabileceğini ifade ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
AB'nin üçüncü ülkelerde geri dönüş merkezleri kurma planı, Türkiye'yi doğrudan ilgilendiren bir dizi dinamiği beraberinde getiriyor. Türkiye, 2016 tarihli AB-Türkiye Göç Mutabakatı kapsamında, Yunanistan'dan geri gönderilen sığınmacıları kabul etmekte ve Suriyeli mültecilere ev sahipliği yapmaktadır. Yeni düzenleme, Türkiye'nin bu rolünü daha da kritik hale getirebilir; zira AB, mevcut mutabakatı genişleterek Türkiye'yi bir "geri dönüş merkezi" olarak konumlandırmak isteyebilir. Ancak Ankara, bugüne kadar AB'den beklediği mali desteğin kısmen sağlanamaması ve vize serbestisi gibi taahhütlerin yerine getirilmemesi nedeniyle mutabakata yeni yükümlülükler eklenmesine sıcak bakmamaktadır. Ayrıca, Türkiye'nin kendi sınırları içinde 3,5 milyondan fazla Suriyeli mülteciye ev sahipliği yaptığı düşünüldüğünde, AB'nin planı Türkiye'nin üzerindeki göç yükünü daha da artırabilir. Bu durum, Türkiye'nin göç politikasını yeniden gözden geçirmesine ve AB ile ilişkilerinde yeni bir pazarlık sürecine girmesine neden olabilir. Bölgesel olarak ise, AB'nin bu adımı, Kuzey Afrika ve Orta Doğu ülkelerinde benzer merkezlerin kurulmasına zemin hazırlayarak, Türkiye'nin güney komşularıyla ilişkilerini dolaylı olarak etkileyebilir.
