Avrupa Birliği'nin, Çin'in kritik hammaddeler üzerindeki hakimiyetini kırmak amacıyla başlattığı kapsamlı strateji, beklentilerin oldukça altında ilerliyor. Birliğin madencilik, işleme ve geri dönüşüm alanlarındaki projelerinin büyük bölümü planlanan takvimin gerisinde kaldı. Bu durum, yeşil dönüşüm ve dijital egemenlik hedefleri için hayati önem taşıyan lityum, kobalt, nikel ve nadir toprak elementlerinde Avrupa'nın dışa bağımlılığını sürdürüyor.
Kritik Hammaddeler Yasası ve Gerçekler
Avrupa Komisyonu, 2023 yılında yürürlüğe giren Kritik Hammaddeler Yasası (CRMA) ile 2030 yılına kadar belirli hedefler belirlemişti: kritik hammaddelerin en az %10'unun Avrupa'da çıkarılması, %40'ının işlenmesi ve %15'inin geri dönüştürülmesi. Ancak sektör kaynaklarına göre, şu ana kadar açıklanan 100'den fazla stratejik projenin sadece küçük bir kısmı izin süreçlerini tamamlayabildi. Çevresel etki değerlendirmeleri, yerel muhalefet ve finansman eksikliği, projeleri yavaşlatan ana faktörler arasında.
Örneğin, İsveç'teki Kiruna nadir toprak elementi yatağı ve Portekiz'in Barroso lityum madeni, Avrupa'nın en umut verici projeleri arasında gösteriliyor. Ancak bu projelerde dahi üretim başlangıç tarihleri sürekli öteleniyor. Kiruna'daki yatakta ilk üretimin 2027'yi bulabileceği, tam kapasiteye ise 2030'ların ortasında ulaşılabileceği belirtiliyor. Barroso madeni ise çevresel itirazlar nedeniyle hala lisans aşamasında.
İşleme kapasitesinde ise tablo daha da karamsar. Avrupa, lityum işleme konusunda neredeyse tamamen Çin'e bağımlı. Kobalt rafinerisinde Finlandiya'daki tek tesis dışında kayda değer bir yatırım yok. Nadir toprak elementlerinin ayrıştırılması ise neredeyse tamamen Çin'de yapılıyor. Avrupa'nın bu alandaki bağımlılığı %90'ın üzerinde.
Küresel Rekabet ve Jeopolitik Boyut
Çin, son yirmi yılda kritik hammaddeler alanında agresif bir yatırım stratejisi izledi. Afrika, Latin Amerika ve Asya'da madenleri satın alarak ve işleme tesisleri kurarak küresel tedarik zincirinin kilit noktalarını kontrol altına aldı. Özellikle nadir toprak elementlerinde %85'in üzerinde bir pazar payına sahip. Bu durum, Çin'in jeopolitik bir kaldıraç olarak hammaddeleri kullanma potansiyelini artırıyor.
ABD de benzer bir strateji izliyor; Inflation Reduction Act ile kritik hammaddeler için büyük teşvikler sağlıyor. Ancak Avrupa, ABD'ye kıyasla daha yavaş hareket ediyor. Avrupa'nın en büyük dezavantajı, parçalı yasal yapısı ve uzun izin süreçleri. Bir maden projesinin Avrupa'da ortalama 10-15 yılda üretime geçtiği, Kanada veya Avustralya'da bu sürenin 5-7 yıl olduğu belirtiliyor.
Uzmanlar, Avrupa'nın kritik hammaddeler konusunda gerçekçi olması gerektiğini vurguluyor. Tam bağımsızlık kısa vadede mümkün görünmüyor. Bunun yerine, tedarik zincirlerini çeşitlendirmek, geri dönüşümü artırmak ve stratejik ortaklıklar kurmak daha akılcı bir yol olarak öne çıkıyor. Avrupa'nın geri dönüşüm hedefi ise şu an için en zayıf halka. Elektronik atıkların sadece %30'u geri dönüştürülebiliyor ve bu oranın 2030'a kadar %15 artırılması hedefleniyor ancak altyapı yetersiz.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, kritik hammaddeler konusunda hem potansiyel bir kaynak hem de Avrupa için alternatif bir tedarikçi olabilir. Eskişehir'deki nadir toprak elementleri yatağı, dünyanın en büyük rezervleri arasında gösteriliyor. Avrupa'nın Çin bağımlılığını azaltma çabası, Türkiye'ye stratejik bir ortaklık kapısı aralayabilir. Ancak Türkiye'nin de işleme teknolojisi ve finansman konusunda dışa bağımlılığı bulunuyor. Ayrıca, AB'nin uyguladığı yeşil mutabakat ve sınırda karbon düzenlemesi gibi politikalar, Türkiye'nin ihracatını zorlaştırabilir. Türkiye, bu süreçte hem kendi rezervlerini harekete geçirmeli hem de Avrupa ile Ar-Ge ve işleme ortaklıkları kurmalı. Aksi halde, kritik hammaddelerdeki rekabetten yeterince pay alamayabilir. Bu gelişme, Türkiye'nin madencilik ve enerji diplomasisinde yeni bir denge arayışını gerektiriyor.
